Toplumsal kontrolün dönüşümü: Yapay zekâ uygulamaları ve ceza yargılaması
The transformation of social control: Artificial intelligence applications in criminal adjudication
- Tez No: 978298
- Danışmanlar: DOÇ. DR. ŞULE ŞAHİN CEYLAN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Hukuk, Law
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Marmara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Yapay zekâ (YZ), günümüzde toplumsal dönüşümün en etkili dinamiklerinden biri hâline gelerek hukuk ve adalet sistemlerinde giderek daha görünür bir rol üstlenmektedir. YZ, teknolojik bir araç olmaktan ziyade, öngörücü kapasitesi ve karar süreçlerine nüfuz eden yapısıyla toplumsal düzenin işleyişini ve devlet–birey ilişkisini dönüştüren yeni bir hukuki toplumsal kontrol mekanizmasına dönüşmüştür. Bu dönüşüm hız ve verimlilik gibi önemli fırsatlar sunarken, şeffaflık, hesap verebilirlik, yargı bağımsızlığı ve temel hakların korunması açısından yeni tartışmaları da doğurmaktadır. Çalışmanın ilk bölümünde YZ'nin kavramsal ve tarihsel temelleri, türleri ve temel teknik unsurları ele alınmış; Avrupa Birliği (AB) başta olmak üzere uluslararası kuruluşların çalışmaları ve Türkiye'deki gelişmeler ışığında YZ'nin normatif ve etik boyutları değerlendirilmiştir. İkinci bölümde ise ceza yargılaması bağlamında YZ uygulamalarının toplumsal kontrolün dönüşümü üzerindeki etkileri incelenmiştir. Bu kapsamda toplumsal kontrolün teorik temelleri, Edward Alsworth Ross'un klasik yaklaşımından başlayarak Roscoe Pound'ın sosyal mühendislik olarak hukuk anlayışı, Max Weber'in toplumsal düzen yaklaşımı, Emile Durkheim'ın işlevselci perspektifi, Marksist görüş ve postmodern yaklaşım çerçevesinde analiz edilmiştir. Son aşamada toplumsal kontrolün postmodern dönüşümü doğrultusunda YZ destekli yargının konumu ele alınmış; dijitalleşme ile ortaya çıkan post-toplumsal kontrol modeli, gözetim teknolojileri ve aktüeryal adalet bağlamında değerlendirilmiştir. YZ tabanlı mekanizmaların bir yandan devletin gözetim kapasitesini merkezîleştirirken diğer yandan iktidarı dijital ve algoritmik ağlara yayarak post-toplumsal kontrolün dağınık, çok katmanlı denetim yapısını güçlendirdiğini göstermiştir. Çalışma, Arka Kapı Trojan Hâkim metaforu aracılığıyla yargıda görünmez müdahale ve ayrımcılık risklerinin vurgulanmasıyla tamamlanmıştır. Bu çalışma, YZ'nin yargı sistemi açısından doğurduğu fırsat ve riskleri bütüncül biçimde ele alarak çözüm önerileri geliştirmeyi ve toplumsal kontrol tartışmalarına katkı sunmayı amaçlamaktadır.
Özet (Çeviri)
Artificial intelligence (AI) has become a central force in contemporary social transformation, assuming a prominent role in legal and judicial systems. Beyond a technological tool, AI functions as a form of legal social control influencing decision-making and state–individual relations. Although it offers speed and efficiency, it also raises concerns about transparency, accountability, judicial independence, and fundamental rights. The first part of the study examines the conceptual and historical foundations of AI, its types, and core technical features. It also evaluates its normative and ethical dimensions considering international organizations and Türkiye's regulatory landscape. The second part analyzes the impact of AI applications on the transformation of social control within criminal justice. In this context, the theoretical foundations of social control are revisited through Edward Alsworth Ross's classical approach, Roscoe Pound's conception of law as social engineering, Max Weber's theory of social order, Emile Durkheim's functionalism, Marxist and postmodern perspectives. The final section discusses the position of AI-assisted adjudication within the postmodern transformation of social control, focusing on digitalization, surveillance technologies, and actuarial justice. The analysis shows that AI-based mechanisms both centralize state surveillance capacity and diffuse power across digital and algorithmic networks, producing a multi-layered form of post-social control. The study concludes by introducing the Judge Backdoor Trojan metaphor, emphasizing risks of invisible intervention and discriminatory outcomes in judicial processes. This study aims to contribute to socio-legal debates by assessing the opportunities and risks AI generates in the justice system and by offering policy-oriented solutions.
Benzer Tezler
- İsmayıl Hakkı Baltacıoğlu'nun kültür ve eğitim kavramı üzerine bir inceleme
An Examination of the concepts of culture and education of Ismayıl Hakkı Baltacıoğlu
ABDULLAH DİKİCİ
- Konut bölgelerinde parsel düzeni uygulamasının kent topraklarının rasyonel kullanımı çerçevesinde mimari açıdan değerlendirilmesi
An Architeet's Criticism of the Currently Practised method of plot formation in residential areas from the point of View of rational utilization of urban deatories
SUZAN ESİRGEN
- Ülkemizdeki çeşitli büyüklükteki yerleşim merkezlerinde uygulanabilecek kültür yapısı planlama modeli
The Planning model of the cultural building which applicable at different size of settlement center
MUSTAFA İNCESAKAL
- Antakya tarihi ticaret merkezi mekansal yapı değişim ve gelişim sürecinin kent ticaret merkezi planlamasına etkinliği
The Effectiveness of spatial structural chance and development period of the historical trade center of Antakya in the urban trade planning
NEVİN TURGUT
