Fahreddîn er-Râzî'de Allah'a duygu nisbet etmenin imkânı
Divine emotions and anthropopathism in the theology of Fakhr al-Dīn al-Rāzī
- Tez No: 980038
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ NAVİD CHİZARİ
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Duygu, İnfiâl, Nefsânî Keyfiyet, Antropopatizm, Fahreddîn er-Râzî, Emotion, Passibility, al-Kayfiyyāt al-Nafsāniyya, Anthropopathism, Fakhr al-Dīn al-Rāzī
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İbn Haldun Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, İslâm kelâmında doğrudan ve müstakil biçimde ele alınmamış bir mesele olan Allah'a duygu nispetinin kelâmî imkânını tartışmaktadır. Batı teolojisinde“antropopatizm”olarak adlandırılan ve Tanrı'ya sevgi, gazap, rıza gibi duyguların atfedilmesini konu edinen bu yaklaşım, İslâm düşüncesinde genellikle teşbih meselesi çerçevesinde sınırlı biçimde ele alınmış; ancak sistematik bir çözümlemeye konu edilmemiştir. Bu bağlamda çalışma, Fahreddin er-Râzî'nin kelâm sistemi çerçevesinde, duyguların mahiyetine ve ilâhî sıfatlarla ilişkisine odaklanarak, Allah'a duyguların hakikî anlamda nispet edilip edilemeyeceğini irdelemektedir. Çalışmanın ilk aşamasında, tartışmaya sağlam bir teorik zemin oluşturmak amacıyla, duyguların teşekkül süreci ve ontolojik statüsü incelenmiştir. Bu çerçevede, duyguların nefsânî keyfiyet ve infiâl türünden arazlar olduğu tespit edilmiş; hem içsel (ruhî yapı, mizac, kalp hâli) hem de dışsal (çevresel etkenler, tecrübe) unsurların etkisiyle şekillendiği ortaya konmuştur. Bu tespitler doğrultusunda“Allah münfail olabilir mi?”sorusu çerçevesinde bir kelâmî tartışma alanı oluşturulmuş; Hristiyan teolojisindeki bazı yaklaşımlara da değinilerek, münfailliğin doğurduğu cismaniyet gerektirme, değişim, ihtiyaç, irade ve ilim sıfatlarıyla çelişme gibi temel teolojik problemler Râzî'nin kelâm sistemi ekseninde ele alınmıştır. Bu tartışma çerçevesinde, duyguların Allah'a nispet edilmesinin imkânsız olduğu temellendirilmiş; son aşamada ise, Kur'ân ve hadis metinlerinde yer alan sevgi, gazap, hayret ve gülme gibi duygusal ifadelerin Fahreddin er-Râzî tarafından nasıl te'vil edildiği, özellikle Tefsîrü'l-Kebîr, Te'sîsü't-Takdîs ve Levâmiʿu'l-Beyyinât gibi eserler temelinde analiz edilmiştir. Ayrıca çalışmanın genelinde, el-Metâlib el-Âliyye, el-Mebâhiş el-Meşrikiyye, Nihâyetü'l-ʿUkûl gibi kaynaklara dayanılarak, metin analizine dayalı, kavramsal ve yer yer karşılaştırmalı bir yöntem izlenmiştir. Sonuç olarak bu çalışma, klasik kelâm literatüründe bağımsız bir mesele olarak yeterince ele alınmamış olan Allah'a duygu nispeti konusunu, Fahreddin er-Râzî'nin kelâmî yaklaşımı doğrultusunda sistematik biçimde yeniden değerlendirmekte; böylece hem duyguların ilâhî sıfatlarla ilişkilendirilmesinin doğuracağı teolojik sorunları ortaya koymakta hem de bu tartışmaya ilişkin ileride yapılacak araştırmalara sağlam bir zemin sunmayı amaçlamaktadır.
Özet (Çeviri)
This study explores the theological possibility of attributing emotions to God—a question that has not been directly and independently addressed within classical Islamic kalām. In Western theology, this issue is discussed under the concept of anthropopathism, which refers to the ascription of emotions such as love, anger, and satisfaction to the divine. In Islamic thought, however, it has generally been treated within the framework of tashbīh (anthropomorphism), and even then only in a limited and unsystematic manner. This study investigates whether emotions can be attributed to God in a real sense by focusing on the nature of emotions and their relation to divine attributes within the theological system of Fakhr al-Dīn al-Rāzī. In the first stage of the study, the formation process and ontological status of emotions are analyzed in order to establish a solid theoretical foundation. Emotions are identified as aʿrāḍ (accidents) that fall under the categories of infiʿāl (passibility) and al-kayfiyyāt al-nafsāniyya (affectional modes of the soul), shaped by both internal (psychological structure, temperament, the condition of the heart) and external (environmental influences, experience) factors. Based on these findings, the question“Can God be passible (munfaʿil)?”is examined as a theological problem. By briefly engaging with select approaches from Christian theology, the study addresses the key theological problems entailed by divine passibility—such as corporeality, change, need, and contradiction with the attributes of will and knowledge—through the framework of Rāzī's kalām. Within this discussion, the impossibility of attributing emotions to God is systematically argued. Finally, emotional expressions found in the Qur'ān and ḥadīth—such as love, anger, amazement, and laughter—are examined, with particular attention to how Fakhr al-Dīn al-Rāzī interprets them. This analysis primarily draws upon Tafsīr al-Kabīr, Taʾsīs al-Taqdīs, and Lawāmiʿ al-Bayyināt. Additionally, the study refers to al-Maṭālib al-ʿĀliya, al-Mabāḥith al-Mashriqiyya and Nihāyat al-ʿUqūl, using a methodology based on textual analysis, conceptual clarification, and occasional comparative inquiry. Ultimately, the study re-evaluates a largely neglected issue in classical kalām—the attribution of emotions to God—through the theological lens of Fakhr al-Dīn al-Rāzī. It aims to expose the theological consequences of relating emotions to divine attributes and to offer a systematic foundation for future inquiry.
Benzer Tezler
- Antropomorfist Tanrı tasavvuruna karşı Fahreddin er-Râzî'nin tenzih anlayışı
Fakhr al-din al-Râzî's tanzih understanding against to anthropomorphist god thought
RUHULLAH ÖZ
- Zemahşerî ve Fahreddin er-Râzî'nin Allah'a dair müteşâbih lafızlara yaklaşımlarının mukayesesi
The comparison of the mutashabih words about God in al-Zamakhshari and Fakhr al-Din al-Razi
AHMET İŞERİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Dinİnönü ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ AHMET KARADAĞ
- Fahreddin Er-razi'de yaratılış teorisi
Fahreddin Ar-razi's theory of the creation
SEYİTHAN CAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2015
DinŞırnak ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. HAMDİ GÜNDOĞAR
- Fahreddin er-Râzî'de hayır ve şer problemi
The problem of good and evil according to Fahreddin er-Râzî
YILDIZ CESUR
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DinSüleyman Demirel ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MUSA KOÇAR
- Nübüvvetin ispatı bağlamında Fahreddin er-Râzî'nin İ'câzu'l-Kur'an görüşü
Icaza of Quran opinion of Fahreddin al-Razi in the context of prophethood proof
İBRAHİM HALİL ERDOĞAN