Oğuz Atay'ın eserlerinde iktidar temsillerinin psikanalitik açıdan incelenmesi
A psychoanalytic analysis of the representations of power in Oğuz Atay's literary works
- Tez No: 980351
- Danışmanlar: PROF. ALİ ŞÜKRÜ ÇORUK
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Psikoloji, Türk Dili ve Edebiyatı, Sosyoloji, Psychology, Turkish Language and Literature, Sociology
- Anahtar Kelimeler: Bourdieu, Pierre, Foucault, Michel, Freud, Sigmund, Lacan, Jacques, Politik psikanaliz, Siyasal özne, Bourdieu, Pierre, Foucault, Michel, Freud, Sigmund, Lacan, Jacques, Political psychoanalysis, Political subject
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
OĞUZ ATAY'IN ESERLERİNDE İKTİDAR TEMSİLLERİNİN PSİKANALİTİK AÇIDAN İNCELENMESİ HABİBE DEMİR Bu tez, Oğuz Atay'ın edebî yapıtlarında iktidar olgusunun psikanalitik bir yaklaşımla nasıl temsil edildiğini çözümlemeyi amaçlamaktadır. Atay'ın kurmaca eserlerindeki karakterleri aracılığıyla; aile, devlet, eğitim, bilim, sanat ve din gibi çeşitli iktidar mekanizmalarının birey üzerindeki etkisi ele alınmış; öznenin bu yapılar karşısında yaşadığı parçalanma süreci, özellikle Freud ve Lacan'ın psikanalitik kuramları çerçevesinde değerlendirilmiştir. Psikanaliz ile edebiyat arasında kurulan çok katmanlı ilişkinin sunduğu imkânlar aracılığıyla bastırılmış arzular, bilinçdışı çatışmalar, baba kompleksi, nevroz ve kimlik bölünmesi gibi temel kavramların metinlerdeki izdüşümü irdelenmiştir. Tezin birinci bölümünde, psikanalitik ve iktidar teorileri bağlamında bireyin içsel çöküşü ile toplumsal yapılar karşısındaki konumlanışı ayrıntılı olarak analiz edilmiştir. Aile içi otorite, evlilik kurumu, baba figürü ve bireysel kimliğin çözülüşü gibi temalar, özne ve iktidar ilişkisinin psikanalitik boyutlarıyla birlikte ele alınmıştır. İkinci bölümde, Atay'ın metinlerinde yer alan tarihsel-toplumsal eleştiriler doğrultusunda, Cumhuriyet ideolojisinin modernleşme, dil, tarih, devrim ve liderlik kavramları üzerinden inşa ettiği devlet otoritesi incelenmiştir. Devletin“sembolik baba”kimliğiyle temsil edilişi ve birey üzerindeki baskıcı etkileri, tarihsel bağlam göz önünde bulundurularak değerlendirilmiştir. Atay'ın metinlerinde Türk milletinin“çocuk kalmışlığı”, Batı öznesi karşısında hissedilen eksiklik duygusu ve simgesel düzende yaşanan kimlik kırılmaları hem bireysel hem de kolektif düzeyde psikanalitik bir perspektifle ele alınmıştır. Üçüncü bölümde, iktidarın farklı alanlardaki kurumsal tezahürleri militarizm, eğitim, bürokrasi, bilim ve sanat gibi başlıklar altında incelenmiştir. Bu bağlamda, disiplinin gündelik hayattaki mikro işleyişinden, akademik yapıların birey üzerindeki baskısına kadar geniş bir iktidar haritası çizilmiştir. Aynı bölümde Türk edebiyatı, psikanalitik bir perspektiften değerlendirilmeye çalışılmış ve edebî kurumlar ile yazar kimliğinin iktidar yapılarıyla olan ilişkisine dair özgün tespitler sunulmuştur. Dördüncü bölümde ise dinî iktidarın eleştirisi üzerinden kutsal temsilinin parodileştirilmesi, kutsalın anlamsızlaştırılması ve simgesel düzende inanç boşlukları gibi temalar psikanalitik çözümleme yöntemiyle ele alınmıştır. Tutunamayanlar, Tehlikeli Oyunlar, Bir Bilim Adamının Romanı, Korkuyu Beklerken, Eylembilim ve kurmaca dışı bir metin olan Günlük çalışmaya dâhil edilmiştir. Günlük, anlatıcının içsel sesiyle metinsel çatlağı görünür kılması açısından anlam derinliğini artıran tamamlayıcı bir kaynak olarak değerlendirilmiştir. Çalışmada, psikanalitik yönteme ek olarak siyaset felsefesi, feminizim, sosyoloji ve kültürel çalışmalar gibi alanlardan da yararlanılmış; böylece çok katmanlı ve disiplinler arası bir yaklaşım benimsenmiştir. Bu yönüyle tez; birey-devlet, özne-baba, yerellik-modernlik ve sanat-iktidar ilişkilerine dair kuramsal ve metinsel düzlemde özgün bir çözümleme sunmayı hedeflemektedir.
Özet (Çeviri)
A PSYCHOANALYTIC ANALYSIS OF THE REPRESENTATION OF POWER IN OĞUZ ATAY'S LITERARY WORKS HABİBE DEMİR This dissertation aims to analyze how the concept of power is represented in the literary works of Oğuz Atay through a psychoanalytic approach. Through the characters in Atay's fictional texts, the influence of various power mechanisms—such as family, state, education, science, art, and religion—on the individual is examined. The process of the subject's fragmentation under these structures is analyzed primarily within the framework of Freudian and Lacanian psychoanalytic theory. Through the multilayered relationship between psychoanalysis and literature, the reflections of key concepts such as repressed desires, unconscious conflicts, the father complex, neurosis, and identity fragmentation are explored within Atay's narratives. The first chapter focuses on the subject's psychological collapse and their positioning in relation to social structures, contextualized within psychoanalytic and power theories. Themes such as domestic authority, the institution of marriage, the father figure, and the dissolution of individual identity are discussed in connection with the psychoanalytic dimensions of the subject–power relationship. The second chapter examines the construction of state authority in Atay's work through a critical perspective on the ideology of the Turkish Republic, particularly its engagement with modernization, language, history, revolution, and leadership. The symbolic representation of the state as a paternal figure and its oppressive effects on the individual are analyzed in their historical context. Atay's portrayal of the Turkish nation as“childlike,”its perceived inferiority in relation to the Western subject, and the identity ruptures experienced within the symbolic order are explored from both individual and collective psychoanalytic perspectives. The third chapter investigates the institutional manifestations of power across domains such as militarism, education, bureaucracy, science, and art. In this context, a broad map of power is drawn—ranging from the micro-functioning of discipline in daily life to the oppressive structures of academia. This section also presents a psychoanalytic reading of Turkish literature, offering original insights into the relationship between literary institutions, authorial identity, and structures of authority. The fourth and final chapter analyzes religious power through a critique of the sacred. Themes such as the parody of sacred figures, the devaluation of religious meaning, and the symbolic void left by the collapse of belief are examined through psychoanalytic methods. The study includes Tutunamayanlar, Tehlikeli Oyunlar, Bir Bilim Adamının Romanı, Korkuyu Beklerken, Eylembilim, and Günlük, the latter being a non-fictional work evaluated as a complementary source that amplifies narrative depth by foregrounding the inner voice of the narrator. In addition to psychoanalytic theory, the study incorporates perspectives from political philosophy, feminism, sociology, and cultural studies, adopting a multilayered and interdisciplinary approach. In this regard, the dissertation aims to provide an original analysis—both theoretical and textual—of the relationships between the individual and the state, the subject and the father, locality and modernity, and art and power.
Benzer Tezler
- Oğuz Atay'ın kurmaca dünyasında kişilik parçalanması
Disintegration of personality in Oğuz Atay's fictional world
SEYFETTİN YILDIZ
Doktora
Türkçe
2022
Psikolojiİstanbul ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ FIRAT KARAGÜLLE
PROF. DR. HANDAN İNCİ ELÇİ
- Oğuz Atay'ın eserlerinde Mesiyanik Umutlar: Tutunamayanlar ve“Beyaz Mantolu Adam”da İsa peygamberin temsilleri
Messianic hopes in Oğuz Atay's works: Representations of Jesus in Tutunamayanlar and“Beyaz Mantolu Adam”
YASİR İSLAM KAPLAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Türk Dili ve EdebiyatıBoğaziçi ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ OLCAY AKYILDIZ
- Oğuz Atay'ın eserlerinde yeterlilik kategorisi üzerine semantik-pragmatik bir analiz
A semantic-pragmatic analysis upon modal verbs in Oğuz Atay's works
BELGİN KOÇ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Türk Dili ve Edebiyatıİstanbul Medeniyet ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AHMET ŞEFİK ŞENLİK
- Yusuf Atılgan ve Oğuz Atay'ın eserlerinde ölüm ve anlamsızlık problemi
The Death and meaninglessness problem in the works of Yusuf Atılgan and Oğuz Atay
HÜLYA BAYRAK
Yüksek Lisans
Türkçe
2002
Türk Dili ve EdebiyatıAnkara ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. RAMAZAN KAPLAN
- Yusuf Atılgan ve Oğuz Atay'ın eserlerinde yabancılaşma
Alienation in works of Yusuf Atılgan and Oğuz Atay
HAMZA AYDOĞDU
Yüksek Lisans
Türkçe
2003
Türk Dili ve EdebiyatıYüzüncü Yıl ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. MEHMET ÇELİK