Anadolu tasavvufunun Deşt-i Kıpçak'taki bir yansıması: Ebu Bekir Aksarayî ve Kalendernâmesi
A reflection of Anatolian sufism in the Dasht-i Qipchaq: Abu Bakr Aksarayi and his Kalendername
- Tez No: 980990
- Danışmanlar: PROF. DR. DERYA DERİN PAŞAOĞLU
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Tarih, History
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Karadeniz Teknik Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Tarih Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Ebu Bekir Kalenderî, XIII. yüzyıl sonları ile XIV yüzyıl başlarında yaşamış Kalenderî bir derviştir. Eserinden Aksaray'da doğduğu ve Konya'da Mevlevîliğin kurucusu olan Sultan Veled'in müritliğini yaptığı anlaşılmaktadır. Eğitiminin ardından Deşt-i Kıpçak bölgesinde kurulmuş olan Altın Orda Hanlığı'nın merkezlerinden Kırım'a geçmiştir. Altın Orda Hanlığı'ın Müslüman olan hükümdarları Özbeg Han ve Canibeg Han zamanlarında Kalendernâme ismini taşıyan ve 1357 yılında tamamlanan eserini telif etmiştir. Farsça ve mesnevî tarzında kaleme alınmış bu eser, beş defterden ve 800 sayfadan oluşmaktadır. Nitel araştırma yöntemi doküman inceleme tekniği kullanılarak yapılan bu tezde Kalendernâme'nin çevirisi yapılmış ve içeriği analiz edilerek konular oluşturulmuştur. Konunun bütüncül bir yaklaşımla ele alınabilmesi için o dönemin siyasî ve dinî yapısı çalışmanın altyapısını oluşturmuştur. Bu kapsamda Ebu Bekir Kalenderî'nin fikrî yapısının oluşumunda yaşadığı bölge ve akımların etkili olduğu açıktır. Bu nedenle yetiştiği Türkiye ile Altın Orda sahası ve o dönemde etkili olan tasavvufî akımlar bu tezin ilk konularını oluşturmuştur. Ardından Ebu Bekir Kalenderî ve eseri Kalendernâme hakkında genel bilgiler verilmiştir. Daha sonra eserin tahlili yapılarak Kalenderîliğin doktrini üzerine aktarılan bilgiler değerlendirilmiştir. Bu kapsamda Kalenderîlik öğretileri, ibadet uygulamaları, tasavvufta temel olan şeriat, tarikat, hakikat ve ma'rifet ile erkân gibi konular açıklanmıştır. Son olarak Ebu Bekir Kalenderî'nin yaşadığı dönemde ve öncesinde Türkiye'de yaşamış ve bazılarına başka kaynaklarda rastlayamadığımız âlimler ve mutasavvıflar hakkında önemli bilgiler verilmiştir. Bunlar dışında eserde açıklanan kavramlara dayanak olarak anlatılan hikâyelerden birçok dinî ve tasavvufî şahsiyet ile tarihte önemli yöneticiler hakkında bilgi edinmek mümkün olmuştur. Eser bu bakımdan Kalenderîliğin inanç ve uygulamalarını göstermesinin yanında tarihsel olaylar ve tasavvuf tarihi bakımından da bir kaynak niteliği taşımaktadır. Yapılan araştırmalarda Kalenderîlik hakkında başta Ahmet Yaşar Ocak'ın eseri olmak üzere bazı çalışmalar bulunsa da doğrudan tarikat mensupları tarafından Türkçe yazılmış veya çevirisi yapılmış bir Kalendernâme'ye rastlanmamıştır. Dolayısıyla doğrudan bir Kalender dervişi tarafından kaleme alınmış Kalendernâme isimli eserin incelenmesi, Kalenderîliği kendi mensuplarının bakış açısından değerlendirme fırsatı verecektir. Böylece bu tez ile alana katkı sağlamak, tarikatın inanç ve uygulamalarını kendi söylemleriyle ortaya koymak ve eserin tanıtımını yapmak amaçlanmıştır.
Özet (Çeviri)
Ebubekir Kalenderi was a Kalenderi dervish who lived between the end of the 13th century and the beginning of the 14th century. It is understood from his work that he was born in Aksaray and was a disciple of Sultan Veled, the founder of Mevlevi Order in Konya. After his education, he went to Crimea, one of the centers of the Golden Horde Khanate established in the Desht-i Qipchaq region. During this period, during the reign of Özbek Khan and Canibeg, the Muslim rulers of the Golden Horde Khanate, he wrote his work called Kalendernâme and the work was completed in 1360. This work, written in Persian and in the mesnevi style, consists of five notebooks and 800 pages. In this thesis, which was conducted using the qualitative research method document review technique, the work was translated and the topics were created by analyzing its content. In order to approach the subject with a holistic approach, the political and religious structure of that period formed the basis of the study. In this context, it is clear that the regions and movements in which Abubekir Kalenderi lived were influential in the formation of his intellectual structure. For this reason, Turkiye, where he grew up, the Golden Horde region and the Sufi movements that were influential at that time constituted the first subjects of this thesis. Then, general information about Ebubekir Kalenderi and his work, Kalendernâme, was given. Finally, the analysis of the work was made. In the work, the teachings of Kalenderism are explained on the basis of the four doors expressed as sharia, tariqah, haqiqah and marifat, which are the basis of Sufism. Since Ebubekir Kalenderi grew up in Turkiye, he provided important information in his work about scholars who lived in Turkiye during that period and before, some of whom we cannot find in other sources. Apart from these, it has been possible to obtain information about many religious and mystical figures and important rulers in history from the stories told as a basis for the concepts explained in the work. In this respect, the work not only shows the beliefs and practices of Kalenderism but also serves as a source for historical events. Although some studies have been found on Kalenderism, especially the work of Ahmet Yaşar Ocak, no Kalendernâme written in Turkish or translated directly by members of the order has been found. Therefore, examining the work called Kalendernâme, which was written directly by a Kalender dervish, will provide the opportunity to evaluate Kalenderism from the perspective of its own members. Thus, with this thesis, it is aimed to contribute to the field, to reveal the beliefs and practices of the sect with their own discourse and to promote the work.
Benzer Tezler
- XI.-XIII. yüzyıl Anadolu tasavvuf hayatının teşekkülünde horasan tesiri
The i̇nfluence of khorasan in the formation of sufism life of anatolia in the XI-XIII centuries
RAMAZAN AÇIKGÖZ
- Anadolu'daki ilk dönem tasavvuf düşüncesinde aşk ahlakı ve algı ölçeği
Love ethics in early anatolian sufi thought and its perception measurement scale
FATMA ZEHRA SAVİ
- Yûnus Emre Dîvân'ında birlik düşüncesi
The thought of“Unity”in Yûnus Emre's Dîwân
MERVE ŞEN
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
Türk Dili ve EdebiyatıÜsküdar ÜniversitesiTasavvuf Kültürü ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
PROF. DR. EMİNE YENİTERZİ
- Bektaşiliğin edebiyata yansımaları ve Mecmu'a-i Eş'ar'ın incelemesi
Reflections of Bektashism on literature and the examination of Mecmu'a-i Eş'ar
HANDE YAREN KARACABEY
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Halk Bilimi (Folklor)İstanbul Kültür ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET AÇA