Anadolu'daki ilk dönem tasavvuf düşüncesinde aşk ahlakı ve algı ölçeği
Love ethics in early anatolian sufi thought and its perception measurement scale
- Tez No: 1004828
- Danışmanlar: PROF. DR. HAMDİ KIZILER
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Aşk ahlakı, Love morality
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Karabük Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, XIII. yüzyıldan itibaren Anadolu'da şekillenen tasavvuf düşüncesi bağlamında“Aşk Ahlakı”kavramının kuramsal temellerini incelemekte ve bu kavramın bireysel-toplumsal hayata yansımalarını çok boyutlu bir yaklaşımla analiz etmektedir. Araştırmanın temel amacı, tasavvuf geleneğinde aşkın yalnızca bireysel bir duygulanım değil; insanın varoluşunu şekillendiren, Ahlakıdavranışları yönlendiren ve toplumsal düzeni inşa eden bir paradigma olarak nasıl anlam kazandığını ortaya koymaktır. Bu bağlamda Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Hacı Bektaş-ı Velî, Yûnus Emre ve Hacı Bayrâm-ı Velî gibi Anadolu irfan geleneğinin öncü mutasavvıflarının eserleri incelenmiş; aşk ve ahlakın kesişim noktaları tarihsel ve felsefî boyutlarıyla değerlendirilmiştir. Araştırma, karma yöntem yaklaşımı ile tasarlanmıştır. İlk aşamada, tasavvufî kaynaklar nitel içerik analizi yöntemiyle incelenmiş; aşkın tanımı, işlevleri, Ahlakıtemelleri ve somut erdemleri dört ana tema altında sistematikleştirilmiştir. Bu bulgular doğrultusunda, özgün bir psikometrik ölçme aracı geliştirilmiştir: Aşk Ahlakı Algı Ölçeği. Ölçek, uzman görüşleriyle kapsam geçerliliği sağlandıktan sonra pilot uygulamalarla test edilmiş, Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA), Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ve güvenirlik analizleri ile psikometrik açıdan geçerli ve güvenilir bir yapı ortaya konmuştur. Elde edilen bulgular, tasavvuf düşüncesinde aşkın bireysel Ahlakıdönüşümle nasıl bütünleştiğini, bu dönüşümün toplumsal barış ve birlik anlayışına nasıl yansıdığını ve günümüz bireylerinin aşk merkezli ahlakı nasıl algıladığını göstermektedir. Çalışma, bu yönüyle Anadolu tasavvufunun köklü mirasını modern değerler eğitimi ve psikoloji alanına taşımakta; sevgi, hoşgörü ve merhamet temelli bir ahlak anlayışının çağdaş dünyada yeniden inşası için akademik bir katkı sunmaktadır. Bu çalışma, tasavvufî düşünceyle modern sosyal bilimler arasında köprü kurarak, alanda aşk ahlakına yönelik geliştirilen ilk ölçek çalışması olma özelliğini taşımaktadır. Böylelikle hem teorik düzeyde yeni bir kavramsal çerçeve önermekte, hem de uygulamalı araştırmalara zemin hazırlayacak özgün bir ölçme aracı kazandırmaktadır.
Özet (Çeviri)
This dissertation examines the conceptual foundations of the notion of“Love Ethics”within the framework of early Sufi thought that emerged in Anatolia from the 13th century onward, and analyzes its reflections on both individual transformation and social life. The primary aim is to demonstrate how love in Sufism is not merely an inner sentiment, but rather an ethical paradigm that shapes human existence, guides moral conduct, and contributes to the construction of a harmonious society. In this context, the works of prominent Anatolian Sufi figures— Mawlānā Jalāl al-Dīn Muḥammad Rūmī, Haji Bektash Veli, Yûnus Emre and Haji Bayram Veli—are explored with a particular focus on the interconnection between love and morality in both historical and philosophical dimensions. The research was designed through a mixed-methods approach. In the first stage, major Sufi texts were analyzed through qualitative content analysis, which revealed four main thematic categories: the definition of love, its functions, ethical foundations, and practical virtues. Building upon these findings, an original psychometric instrument was developed: the Love Ethics Perception Scale. The development process included expert evaluations for content validity, pilot applications, and statistical analyses. The psychometric properties of the scale were verified through Exploratory Factor Analysis (EFA), Confirmatory Factor Analysis (CFA), and reliability testing, thus establishing its validity and reliability. Findings indicate how the Sufi understanding of love is integrated with ethical formation, how it contributes to the cultivation of virtues such as patience, compassion, humility, and tolerance, and how this ethical orientation is perceived by contemporary individuals. The study highlights the enduring role of Anatolian Sufism in shaping both personal moral development and communal peace, and demonstrates how a love-centered ethical framework can still inspire contemporary approaches to moral education and social harmony. By bridging classical Sufi philosophy with modern social sciences, this dissertation makes two original contributions: it offers a new conceptual framework that positions love as an ethical paradigm rather than a purely mystical experience, and it introduces the first psychometric tool specifically designed to measure perceptions of love ethics. As such, it provides both theoretical insights and a practical instrument that can serve as a foundation for future interdisciplinary research.
Benzer Tezler
- Kybele Kültü'nün geçmişten günümüze çağdaş sanata yansıması
Cybele Cult's from modern art
ARAS TAŞDEMİR
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
ArkeolojiMuğla Sıtkı Koçman ÜniversitesiArkeoloji Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ENİS TİMUÇİN TAN
- Safvetü's-Safa'ya göre Anadolu'da Kızılbaş (Alevi) inancının teşekkülü ve Anadolu'da Kızılbaş (Alevi) iktidar münasebetleri (XIII.yüzyıl)
Qizilbash Anatolian (Alawism) of investigate formation and a Qizilbash (Alawism)-government relations Safvetü's-Safa (XIII century)
VAHAP AKTAŞ
Doktora
Türkçe
2013
TarihKahramanmaraş Sütçü İmam ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MEHMET SUAT BAL
- Ali bin Süleyman es-Silifkevî'nin Vuslatü's-Sâlikîn adlı eseri: İnceleme ve metin
Wuslat al-Salikin of Ali b. Suleyman al-Silifkavi: Text and study
İBRAHİM RÜŞTÜ YAPICI
- 13. ve 15. yüzyıllar arası halk şiirinde gelenek ve eğitim
Tradition and education in folk poetry between 13th and 15th centuries
AHMET ZEKİ GÜVEN
Doktora
Türkçe
2010
Eğitim ve ÖğretimDokuz Eylül ÜniversitesiEğitim Bilimleri Bölümü
YRD. DOÇ. MEHMET YARDIMCI
- Âşık Veysel'in şiirlerinin vatan, millet, din, bayrak kavramları açısından incelenmesi
Examination of Aşık Veysel's poems as homeland, millet, religion and flag
ABDULLAH KARAÇAĞIL
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Eğitim ve ÖğretimGiresun ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ÜLKÜ KARA