حاشية محمد بن ولي بن رسول القيرشهري الإزميري (ت. 1165 هـ/1753م) على تفسير البيضاوي (ت. 1165 هـ/1753م) من الورقة (255/ب) إلى الورقة (307/ب): دراسة وتحقيقاً
MUHAMMED B. VELÎ B. RESÛL EL-KIRŞEHÎRÎ EL-İZMÎRÎ'NİN (1163/1753) TEFSÎRU'L-BEYZÂVÎ ÜZERİNE YAZDIĞI HAŞİYENİN TAHKİK VE TAHLİLİ (255. VARAKTAN 307. VARAĞA KADAR)
- Tez No: 985837
- Danışmanlar: DOÇ. DR. AHMET ÖZDEMİR
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Tefsir. el-Beyzâvî el-Kırşehîrî el-İzmîrî. Tahkik, Tafsir. Al-Baydawi. Al-Kirshahri. Al-Izmiri. Critical Edition
- Yıl: 2026
- Dil: Arapça
- Üniversite: Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Kadı Nâsıruddîn el-Beyzâvî'nin (ö. 685/1286) Envâru't-Tenzîl ve Esrâru't-Te'vîl adlı tefsiri, İslâm tefsir geleneğinin en seçkin eserlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Telif edildiği dönemden itibaren ilim dünyasında büyük bir rağbet gören bu eser, özellikle Osmanlı ilmî muhitlerinde Kur'ân'ın nazmı, dil incelikleri, itikadî ve işârî boyutlarının anlaşılmasında temel başvuru kaynağı olmuştur. Beyzâvî, önceki tefsir mirasını veciz ve yoğun bir üslupla bir araya getirerek Zemahşerî'nin dil merkezli tahlillerini, Fahreddin er-Râzî'nin aklî yorumlarını ve Râgıb el-İsfahânî'nin seçkin katkılarını Ehl-i Sünnet perspektifi çerçevesinde yeniden inşa etmiştir. Eserin bu derin ve kapalı anlatımı, yüzyıllar boyunca çok sayıda şerh ve hâşiyenin kaleme alınmasına zemin hazırlamıştır. Bu hâşiyeler arasında önemli bir yere sahip olan Muhammed b. Velî b. Resûl el-Kırşehrî el-İzmîrî'nin (ö. 1165/1753) Beyzâvî tefsiri üzerine yazdığı hâşiye, bu çalışmanın konusunu oluşturmaktadır. Araştırma, söz konusu hâşiyenin 255/b–307/b varakları arasındaki bölümünü inceleme ve ilmî tahkik yöntemiyle neşretmeyi amaçlamaktadır. Çalışmada öncelikle müellifin ilmî şahsiyeti ve Osmanlı tefsir geleneğindeki yeri ele alınmış; ardından hâşiyenin muhtevası ve yöntemi analiz edilmiştir. İnceleme sonucunda müellifin, Beyzâvî'nin veciz ifadelerini açıklamaya odaklandığı; özellikle nahiv, belâgat, kelâm ve usûl konularında derinlemesine değerlendirmeler yaptığı tespit edilmiştir. Tahkik bölümünde ise mevcut yazma nüshalar karşılaştırılarak metin tesis edilmiş, farklılıklar ve gerekli açıklamalar ilmî usule uygun biçimde gösterilmiştir. Bu çalışma, Osmanlı dönemi tefsir hâşiyeciliğinin ilmî seviyesini ortaya koymayı ve Beyzâvî tefsiri etrafında oluşan literatüre katkı sunmayı hedeflemektedir.
Özet (Çeviri)
The Qurʾānic commentary Anwār al-Tanzīl wa Asrār al-Taʾwīl by Qāḍī Nāṣir al-Dīn al-Bayḍāwī (d. 685/1286) is widely regarded as one of the most distinguished works in the Islamic exegetical tradition. Since its composition, the work has received considerable scholarly attention and has long served as a foundational text in major centers of learning, particularly within the Ottoman scholarly tradition. Owing to its concise yet intellectually dense style, al-Bayḍāwī's tafsīr became an essential reference for understanding the linguistic structure of the Qurʾān, as well as its theological and interpretive dimensions. Drawing upon earlier exegetical authorities, al-Bayḍāwī skillfully synthesized the linguistic insights of al-Zamakhsharī, the rational analyses of Fakhr al-Dīn al-Rāzī, and the refined contributions of al-Rāghib al-Iṣfahānī, while rearticulating them within an Ahl al-Sunna framework. The compact and allusive nature of the text led to the composition of numerous glosses (ḥawāshī) aimed at elucidating its intricate expressions. Among these, the ḥāshiya written by Muḥammad b. Walī b. Rasūl al-Qirshahri al-Izmiri (d. 1165/1753) constitutes a significant contribution. This study focuses on the critical edition and analysis of the section spanning folios 255b to 307b of his ḥāshiya on Tafsīr al-Bayḍāwī. The research first introduces the author's scholarly background and situates his work within the Ottoman exegetical tradition. It then examines the content and methodology of the gloss, demonstrating that the author primarily aims to clarify al-Bayḍāwī's concise formulations, with particular emphasis on Arabic grammar, rhetoric, theology, and legal theory. In the critical edition section, the extant manuscript copies are collated to establish an accurate and reliable text, with textual variants and explanatory notes provided according to the principles of textual criticism. Through this approach, the study seeks to contribute to the understanding of Ottoman tafsīr scholarship and to enrich the academic study of the Bayḍāwī commentary tradition.
Benzer Tezler
- Muhammed b. Velî b. Resûl el-Kırşehîrî el-İzmîrî'nin (1163/1753) Tefsîru'l-Beyzâvî Üzerine Yazdığı Haşiyenin Tahkik ve Tahlili (98. Varaktan 151. Varağa Kadar).
حاشية محمد بن ولي بن رسول القيرشهري الإزميري (ت. 1165 هـ/1753م) على تفسير البيضاوي (ت. 1165 هـ/1753م) من الورقة (98/أ) إلى الورقة (151/ب): دراسة وتحقيقاً An Annotated Critical Edition and Study of the Marginal Commentary (Ḥāshiyah) by Muḥammad b. Walī b. Rasūl al-Qarahiṣārī al-Izmīrī (d. 1165 AH/1753 CE) on al-Bayḍāwī's Tafsīr, from Folio 98a to Folio 151b.
SAMI LATEEF MHMOOD MHMOOD
Yüksek Lisans
Arapça
2026
DinTokat Gaziosmanpaşa ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AHMET ÖZDEMİR
- (حاشية محمد بن سالم الحفني (1181هــ)على حاشية الحفيد على مختصر التفتازاني على تلخيص المفتاح للقزوينيمن بداية الكتاب إلى مبحث صدق الخبر وكذبه)دراسة وتحقيقاً
Muhammed b. Sâlim el-Hafnî'nin (Ö. 1181) Hâşiye alâ âşiyeti'l-hafîd alâ Muhtasarı't-Taftazâni alâ Telhîsi'l-Miftâh li'l-kazvînî isimli eseri (Kitabın başından habarin doğru ve yalan olması konularına kadar) araştırma analiz
BEYZANUR SAĞIR
Yüksek Lisans
Arapça
2024
DinTokat Gaziosmanpaşa ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ İBRAHİM İBRAHİMOĞLU
- حاشية محمد بن عبد الغني الأردبيلي الشهير بغني زاده نادري (ت.1036/1627) على تفسير البيضاوي من الورقة (221/ب) إلى الورقة (295/ب):دراسةً وتحقيقاً)
Ğani Zâde Nâdirî Diye Bilinen Muhammed b. Abdülğaniy el-Erdebîlî'nin Beydavî Tefsiri Üzerine Yaptığı Haşiyenin Tahkik ve Tahlili (221. Varaktan 295. Varağa Kadar)
Layth AL-BAYATI
Yüksek Lisans
Arapça
2025
DinTokat Gaziosmanpaşa ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ FAYSAL ARPAGUŞ
- حاشية محمد بن عبد الغني الأردبيلي الشهير بغني زاده نادري (ت.1036/1627) على تفسير البيضاوي من الورقة (295/ب) إلى الورقة (368/ب):دراسةً وتحقيقاً)
Ğani Zâde Nâdirî Diye Bilinen Muhammed b. Abdülğaniy el-Erdebîlî'nin Beydavî Tefsiri Üzerine Yaptığı Haşiyenin Tahkik ve Tahlili (295. Varaktan 368. Varağa Kadar)
TAREQ AL-MOHAMMEDI
Yüksek Lisans
Arapça
2025
DinTokat Gaziosmanpaşa ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ FAYSAL ARPAGUŞ
- حاشية محمد بن عبد الغني الأردبيلي الشهير بغني زاده نادري (ت.1036/1627) على تفسير البيضاوي من الورقة (74/ب) إلى الورقة (148/ب):دراسةً وتحقيقاً)
Ğani Zâde Nâdirî Diye Bilinen Muhammed b. Abdülğaniy el-Erdebîlî'nin Beydavî Tefsiri Üzerine Yaptığı Haşiyenin Tahkik ve Tahlili (74. Varaktan 148. Varağa Kadar)
ABDULATEEF HAİLAN
Yüksek Lisans
Arapça
2025
DinTokat Gaziosmanpaşa ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ FAYSAL ARPAGUŞ