Eleştiri, özerklik, faillik, özgürleşme: 2000'li yılların Türkiye'sinde alternatif mimarlık toplulukları üzerine bir değerlendirme
Criticism, autonomy, agency, emancipation: An evaluation of alternative architectural collectives in Turkey in the 2000s
- Tez No: 987553
- Danışmanlar: PROF. DR. NEŞE GURALLAR
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Mimarlık, Architecture
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Gazi Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Mimarlık Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Son yıllarda kâr odaklı kentleşme politikalarının yarattığı etkiler; ekolojik mücadeleler, tarihi ve kültürel mirasın korunması, kent hakkı ve emek mücadeleleri gibi farklı hak arayışlarını ortaya çıkarmakta; etik, demokrasi, eşitlik ve dayanışma kavramları mimarlık alanı ve meslek kuruluşlarının gündeminde giderek daha fazla yer edinmektedir. Mevcut mimarlık pratiklerine karşı büyüyen tepkiler, mimarlık meslek insanlarının bir araya gelerek alternatif bir mesleki varoluş biçimi inşa etmeye yöneldikleri kolektif yapılar aracılığıyla genişlemektedir. Küresel ölçekte olduğu gibi Türkiye'de de gözlemlenen bu hareketlerin, Türkiye mimarlığının özgül koşulları ve dönemin atmosferi bağlamında incelenmesi ve kaydının tutulması önemli görülmektedir. Bu düşünceden hareketle tez, 2000'li yıllarda Türkiye mimarlık ortamında varlık gösteren, hâkim üretim anlayışının mimarlık pratiği, yapılı çevre, toplum ve meslek insanları üzerindeki etkilerini sorgulayan ve bu doğrultuda alternatifler geliştirmeye yönelen 21 mimarlık topluluğunu odağına almaktadır. Tezde, toplulukları ortaya çıkaran bireysel ve kolektif motivasyonları ortaya koymak, benzerlik ve farklılıklar içerdiği düşünülen bu grupların taksonomisini çıkartmak, mevcut üretim koşulları karşısındaki konumlarını ve ana akım mimarlık pratiklerinden farklılaşan yönlerini irdelemek hedeflenmiştir. Bu kapsamda, toplulukların akademik yayınlar ve çeşitli platformlarda yer bulan söylem ve pratikleri incelenmiş; ayrıca, topluluk üyesi mimarlarla derinlemesine görüşmeleri içeren nitel bir araştırma yürütülmüştür. Tez, mimarlık alanında Eleştirel Teori'nin etkisi ile gelişen dört kavramın (eleştiri, özerklik, faillik, özgürleşme) açtığı perspektif doğrultusunda, topluluk aktörlerinin eleştirilerinin topluluk yapılarını ve üretimlerini nasıl biçimlendirdiği, mimarlık alanında sorunlu gördükleri noktalara nasıl çözümler önerdikleri ve toplulukların kapitalizm ve etkilerine karşı mücadeledeki yerleri üzerine bir değerlendirme sunmaktadır. Topluluklar, farklılaşan üretim modelleri, yapılanma biçimleri ve dayanışma pratikleriyle; mimarlıkta hem meslek insanlarının özgürleşme hem de toplumdaki bireylerin özgürleşmesine ve mekân üretim süreçlerindeki varlıklarının tanınmasına katkı koyma yönündeki arayışlarının güncel yansımalarını ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, toplulukların deneyimleri, özgürleştirici potansiyellerinin yanında, mevcut koşullar içindeki sınırlılıklarını da görünür kılmaktadır.
Özet (Çeviri)
In recent years, the effects of profit-oriented urbanization policies have given rise to various struggles for rights such as ecological movements, the preservation of historical and cultural heritage, the right to the city, and labor struggles. Consequently, concepts such as ethics, democracy, equality, and solidarity have gained increasing prominence in the agenda of the architectural field and professional organizations. Growing reactions against prevailing architectural practices have been expanding through collective structures in which architectural professionals come together to construct alternative modes of professional existence. Similar to global tendencies, these movements observed in Turkey are significant to examine and document within the specific conditions of Turkish architecture and the broader atmosphere of the period. Building on this perspective, the thesis focuses on 21 architectural collectives that have emerged in Turkey since the 2000s, that question the effects of dominant production paradigms on architectural practice, the built environment, society and the profession itself, and seek to develop alternatives in response. The thesis aims to reveal the individual and collective motivations behind these collectives, construct a taxonomy of groups that share similarities and differences, examine how they position themselves within current production conditions and how they differentiate from mainstream architectural practices. Within this framework, the research investigates the discourses and practices of the collectives as articulated in academic publications and various platforms, and conducts qualitative research through in-depth interviews with collective members. Drawing on four key concepts shaped by the influence of Critical Theory in architecture—criticism, autonomy, agency, and emancipation—the thesis evaluates how the collectives' critiques inform their organizational structures and modes of production, how they propose solutions to the problematic aspects of architectural practice, and how they situate themselves in the struggle against capitalism and its effects. Through their diverse modes of production, organizational forms, and practices of solidarity, these collectives reveal contemporary reflections of the pursuit of emancipation both for architectural professionals and for individuals in society, by recognizing their presence and agency in the processes of spatial production. At the same time, the experiences of these collectives also expose the limitations of their emancipatory potential within existing conditions.
Benzer Tezler
- Müzik alanının oluşumu, değişimi ve Türkiye'deki gelişimi bağlamında avangarttan kitlesele müzikte eleştiri
Criticism in music from the avant-garde to the mass music in the context of the formation, change of the music field and its development in Turkey
ÖZKAN DOĞAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
MüzikKütahya Dumlupınar ÜniversitesiSosyoloji Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ORÇUN GİRGİN
- Autonomy: Re-appreciation of architecture
Özerklik: Mimarlığı yeniden takdir etmek
MELİS GÜRBÜZBALABAN
Yüksek Lisans
İngilizce
2004
MimarlıkOrta Doğu Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. AYŞEN SAVAŞ
- Kürtçenin Kurmancî lehçesinde roman yazımının özerk bir alan olarak oluşumu
The genesis of the Kurdish (Kurmanji) novel as an autonomus field
TAYLAN ŞAHAN TARHAN
Doktora
Türkçe
2023
SosyolojiMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiSosyoloji Ana Bilim Dalı
PROF. DR. UMUT TÜMAY ARSLAN YEGEN
DR. ÖĞR. ÜYESİ MEHMET FATİH USLU
- Liberalizmin feminist eleştirisi: İlişkisel otonomi üzerinden bir değerlendirme
Feminist critique of liberalism: An evaluation through relational autonomy
SONER GÖKTAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2017
Siyasal Bilimlerİstanbul ÜniversitesiSiyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. MUHAMMED ALİ AĞCAN
- Women's coping strategies against gender oppression: Example of Adalet Ağaoğlu's Dar Zamanlar (Narrow Times) trilogy
Kadınların toplumsal cinsiyete dayalı baskı ile mücadele biçimleri: Adalet Ağaoğlu'nun Dar Zamanlar üçlemesi örneği
MERVE ÇOPUROĞLU
Yüksek Lisans
İngilizce
2023
Türk Dili ve EdebiyatıOrta Doğu Teknik ÜniversitesiToplumsal Cinsiyet ve Kadın Çalışmaları Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
PROF. DR. AYÇA ERGUN ÖZBOLAT