Budizm'deki Bodhisattva öğretisi ve Türk-İslam kültüründeki veli/evliya anlayışının karşılaştırılması
A comparative study on the concept of Bodhisattva in Buddhism and wali/awliya cult in Turk-Islamic culture
- Tez No: 988038
- Danışmanlar: PROF. DR. ALİ İHSAN YİTİK
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Bodhisattva, Veli, Karşılaştırma, Maneviyat, Kültür, Bodhisattva, Wali, Comparison, Spirituality, Culture
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Dokuz Eylül Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Felsefe ve Din Bilimleri Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma insanlık tarihindeki dini geleneklerin ortak hakikat arayışı ve kurtuluş idealleri etrafında nasıl benzeştiğini ortaya koymakta, Mahayana Budizmindeki Bodhisattva ideali ile Türk-İslam kültüründeki Veli anlayışını tarihsel, işlevsel ve teolojik bağlamlarda karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Farklı coğrafyalarda ve kültürel ortamlarda ortaya çıkmış olmalarına rağmen Bodhisattva ve Veli'nin kurtuluşu sağlama, manevi rehberlik etme ve düzen tesis etme gibi gerek bireysel maneviyat gerekse toplumsal düzen açısından benzer işlevler üstlendikleri görülmektedir. Bodhisattva kendi kurtuluşunu erteleyerek tüm canlıların nirvāṇaya ulaşmasını hedefleyen diğergam bir ideal olarak öne çıkarken Veli etrafındakileri Allah'a ulaştıran, toplumun ahlaki ve manevi yapısını koruyan bir rehber olarak tanımlanmaktadır. Orta Asya'nın Dinler Tarihi açısından bir geçiş ve etkileşim havzası oluşu Budist Bodhisattva anlayışı ile yerli kam-şaman gelenekleri arasında yapısal yakınlıklar kurulmasına zemin hazırlamış bu birikim daha sonra İslam'ın bölgeye yayılmasıyla birlikte Türk-İslam Velilik anlayışı içerisinde yeniden şekillenmiştir. Özellikle Hoca Ahmet Yesevî gibi isimler bu etkileşimin temsilcileri olmuş keramet, rehberlik ve toplumsal önderlik işlevleriyle Bodhisattva modeline benzer özellikler göstermiştir. Bu bağlamda bu çalışma Bodhisattva ve Veli kültlerinin sadece bireysel kurtuluş değil toplumsal dönüşümün de anahtarı olduğunu; ahlaki olgunlaşma, rehberlik, şefkat ve adalet gibi kavramlar etrafında her iki gelenekte de manevi liderliğin benzer bir yapı arz ettiğini ortaya koymuştur. Aynı zamanda Bodhisattva'nın“upāya”ilkesi ile Veli'nin seyr-ü sülûk süreci arasında öğreticilik ve manevi ilerleme açılarından güçlü paralellikler bulunduğu gösterilmiştir. Benzer şekilde Bodhisattva için hiçlikte özgürleşme Veli için Allah'a vuslat Nihai kurtuluş telakkilerini ortaya koymaktadır. Nihai kurtuluş amaçlarındaki farklılıklara rağmen her iki şahsiyet de manevi rehberliği evrensel bir ahlaki idealle birleştirmekte ve kendi toplumlarında karizmatik otoritenin ve sosyal sorumluluğun taşıyıcısı olmaktadır. Bu çalışmanın bir diğer hedefi ise Orta Asya'da Budist ve İslami geleneklerin karşılıklı etkileşimini göstermek ve kutsal kişi kavramının yerel inanç sistemleriyle evrensel dini öğretiler arasında nasıl bir bağ kurduğunu ortaya koymaktır. Bu yönüyle Dinler Tarihi açısından kutsal şahsiyetlerin işlevsel ve sembolik anlamlarını tarihsel ve karşılaştırmalı bir yaklaşımla değerlendirerek katkılar sunmayı hedeflemektedir.
Özet (Çeviri)
This study investigates how religious traditions in human history have converged around the common search for truth and ideals of salvation, and comparatively examines the Bodhisattva ideal in Mahayana Buddhism and the concept of Wali in Turkish-Islamic culture in historical, functional and theological contexts. Although they emerged in different geographies and cultural settings, these two so-called holy figures seem to have assumed similar functions in terms of both individual spirituality and social order. While the Bodhisattva stands out as an altruistic ideal who aims for all living beings to reach nirvāṇa by postponing his own salvation, the Veli can be defined as a guide who leads those around him to God and protects the moral and spiritual structure of society. The fact that Central Asia was a basin of transition and interaction in terms of the History of Religions paved the way for the establishment of structural affinities between the Buddhist Bodhisattva understanding and the local kam-shaman traditions, and this accumulation was later reshaped within the Turkish-Islamic understanding of Wali with the spread of Islam to the region. Especially names such as Hodja Ahmet Yesevî became the representatives of this interaction and showed similar characteristics to the Bodhisattva model with their functions of miracles, guidance and social leadership. In this context, this study has shown that the Bodhisattva and Veli cults are the key not only to individual salvation but also to social transformation, and that spiritual leadership in both traditions has a similar structure around concepts such as moral maturation, guidance, compassion and justice. At the same time, it has been shown that there are strong parallels between the Bodhisattva's principle of“upāya”and the Veli's process of seyr-ü süluk in terms of teaching and spiritual progress. Similarly, the Bodhisattva's liberation in nothingness and the Veli's attainment of God reveal their conception of ultimate liberation. Despite differences in their ultimate goal of salvation, both personalities combine spiritual guidance with a universal moral ideal and become bearers of charismatic authority and social responsibility in their respective societies. Another objective of this study is to demonstrate the mutual interaction between Buddhist and Islamic traditions in Central Asia and to reveal how the concept of the holy person establishes a connection between local belief systems and universal religious teachings. In this regard, it aims to contribute by evaluating the functional and symbolic meanings of holy figures from a historical and comparative perspective within the field of the History of Religions.
Benzer Tezler
- Eski Uygurca Tantrik bir metin: Avalokiteśvara-Sādhana
A Tantric text of the old Uighur: Avalokiteśvara-Sādhana
ALİ DOĞAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
DilbilimHacettepe ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. EMİNE YILMAZ
- Budizm'de Nirvana anlayışı
The Nirvana concept in Budhism
FATİH ŞAHİN
Yüksek Lisans
Türkçe
2005
DinErciyes ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF.DR. HARUN GÜNGÖR
- Tasavvuf ve budizm klasiklerinin kavramlar üzerinden karşılaştırılması
Comparison of mysticism and buddhism classics on concepts
SERKAN DERİN
Doktora
Türkçe
2016
Türk Dili ve EdebiyatıArdahan ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ERDOĞAN ALTINKAYNAK
PROF. DR. MUHAMMET HANEFİ PALABIYIK
- Budizm'de ve İslâm tasavvufunda zühd
The zuhd i̇n Buddhi̇sm and İslam mysti̇ci̇sm
JOLAMAN BULAN
Doktora
Türkçe
2017
DinAtatürk ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. CENGİZ GÜNDOĞDU
- Dinlerin gizli öğretileri (Yahudilik, Hıristiyanlık, Hinduizm ve Budizm)
The secret teachings of religions (Judaism, Christianity, Hinduism and Buddhism)
RUKİYE BEYRUHA SANDAL
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinPamukkale ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. İSMET EŞMELİ