Zend Dönemi İran'ında mimari ve mimari süsleme
Architecture and architectural ornamentation in Iran during the Zend period
- Tez No: 990644
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ AHMET VEFA ÇOBANOĞLU
- Tez Türü: Doktora
- Konular: İç Mimari ve Dekorasyon, Mimarlık, Sanat Tarihi, Interior Design and Decoration, Architecture, Art History
- Anahtar Kelimeler: Zend Mimarisi, İran Mimarisi, Şiraz, Mimari İkonografi, Gül ve Murk Üslubu, Zend Architecture, Iranian Architecture, Shiraz, Architectural Iconography, Gol-o-Morgh Style
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Zend Dönemi mimarisinin temel özelliklerini ve özgün yönlerini ortaya koymayı amaçlamakta; söz konusu dönemin İran mimarlık tarihi içindeki konumunu yeniden değerlendirmektedir. Araştırma, mimari eserlerin kataloglanması, karşılaştırmalı analiz ve nicel veri değerlendirmesi yöntemleri temelinde yürütülmüştür. Bu kapsamda, 27'si Şiraz kentinde, 14'ü Şiraz dışındaki şehirlerde yer alan toplam 41 yapı sistematik olarak incelenmiş; plan şemaları, inşa teknikleri, malzeme kullanımları ve süsleme repertuarları karşılaştırmalı biçimde analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, literatürde sıklıkla“geçiş dönemi”olarak tanımlanan Zend Dönemi'nin, edilgen bir ara evre olmaktan ziyade, Safevî mimarlık geleneğini bilinçli biçimde sürdüren, yeniden yorumlayan ve bu mirası Kaçar mimarisine aktaran aktif ve üretken bir dönüşüm süreci olduğunu ortaya koymaktadır. Özellikle Şiraz'daki yapıların niceliksel ve yoğunluğu, bu kentin Zend Dönemi'nde yalnızca siyasi bir merkez değil, aynı zamanda üslup belirleyici bir sanat ve mimarlık odağı olduğunu göstermektedir. Çalışmadaki nicel analizler, Zend Dönemi mimari üretiminin yapı türleri ve coğrafi dağılım açısından belirgin örüntüler sergilediğini ortaya koymaktadır. Kamu yapılarının ağırlıklı konumu, mimarinin kent düzeni ve siyasal temsilin temel araçlarından biri olarak ele alındığını göstermektedir. Mimari açıdan merkezi avlulu ve eyvanlı plan şemalarının sürekliliği, Safevî geleneğinin Zend Dönemi'nde daha sade ve işlevsel bir yaklaşımla yeniden üretildiğini ortaya koymaktadır. İkonografik ve süsleme repertuarında Şehname sahneleri, mitolojik figürler ile gül ve murk üslubunun yoğun kullanımı, Zend Dönemi mimarisinin İran kimliğini ve tarihsel hafızayı yeniden inşa etmeye yönelik bilinçli bir estetik strateji benimsediğini göstermektedir. Sonuç olarak bu tez, Zend Dönemi mimarisini edilgen bir geçiş evresi olarak değil; üslup üreten, aktaran ve dönüştüren aktif bir merkez olarak yeniden konumlandırmaktadır.
Özet (Çeviri)
This dissertation strives to recognize the essential characteristics and novel elements of architectural pieces in the Zand era and, furthermore, evaluate the situation of that period in relation to Iranian architectural history. Of course, such an area of investigation has required a methodological approach, and in this regard, 41 architectural pieces, of which 27 were in Shiraz and 14 in other cities, will be analyzed. Furthermore, the results prove that instead of being referred to as a“transitional phase” from the results of the quantitative analysis, which can be achieved with the help of Microsoft Excel, various patterns can be noted in terms of building typology and geographical distribution. Furthermore, the predominance of public and administrative building usage can imply that the main tool for urbanism, based on architectural elements, is the prominence of politics in the city's layout, rather than a more aesthetic approach or a combination of the two. Quantitative analyses conducted using Excel indicate clear patterns in terms of building typologies and geographical distribution. The predominance of public and administrative buildings suggests that architecture was employed as a principal instrument for urban organization and political representation. The continuity of central courtyard and īvān-based plan schemes reflects the sustained influence of Safavid architectural principles, rearticulated through a more functional, restrained, and locally adapted approach during the Zand period. The intensive use of Shāhnāmeh scenes, mythological figures, and the floral gol-o-morgh style within the decorative and iconographic repertoire reveals a conscious aesthetic strategy aimed at reconstructing Iranian identity and historical memory. In conclusion, this dissertation repositions Zand-period architecture not as a passive intermediary stage, but as an active, formative, and transformative center that played a decisive role in shaping the aesthetic foundations of Qajar architecture.
Benzer Tezler
- Osmanlı-İran münasebetleri (Zend Hânedânı dönemi: 1751-1794)
Ottoman-Iranian relations (Zand Dynasty period: 1751-1794)
MESUT DEMİR
- Çaldıran savaşının 18. yüzyıl yorumu: Cihil Sütun Sarayı kabul salonundaki duvar resmi
Başlık çevirisi yok
ARSALAN MODARRES
Yüksek Lisans
Türkçe
2014
Sanat TarihiHacettepe ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SERPİL BAĞCI
- 1747'den 1796 yılına kadar İran'da taht kavgaları
Throne fights in İran from 1747 to 1796
MAHMUT YANMAZ
- Osmanlı-Rus ve İran üçgeninde Ahıska bölgesi - 1829 Edirne Andlaşması öncesi
Meskheti (Ahiska) region in the Ottoman Empire, Russian and Iran triangle -before 1829 the treaty of adrianople
DERYA İDİKURT
Doktora
Türkçe
2021
TarihKırgızistan-Türkiye Manas ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. CENGİZ BUYAR
- Cumhuriyet Dönemi Türkiye-İran ilişkileri tarihi
Başlık çevirisi yok
ENVER ÖZKAL
Yüksek Lisans
Türkçe
2001
TarihDicle ÜniversitesiOrtaöğretim Sosyal Alanlar Eğitimi Ana Bilim Dalı
DOÇ.DR. KENAN ZİYA TAŞ
