19. yüzyıl Osmanlı Devleti'nde kenevirin iktisadi önemi ve kullanım alanları
The economic impotance and uses of cannabis in the nineteenth century Ottoman State
- Tez No: 990998
- Danışmanlar: DR. FAHRİ SOLAK
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Tarih, Ekonomi, History, Economics
- Anahtar Kelimeler: kenevir, kendir, keten, beziryağı, imtiyaz, fabrika, sanayileşme, Tanzimat, hemp, kendir, flax, linseed oil, concession, factory, industrialization, Tanzimat
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Marmara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: İktisat Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: İktisat Tarihi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Tarih boyunca dokuma, savunma, tarım ve ticaret gibi stratejik alanlarda kullanılan kenevir, Osmanlı ekonomisinde belirgin bir yer tutmuştur. Bu tez, 19. yüzyıl Osmanlı Devleti'nde kenevir tarımının gelişimini, iktisadî işlevlerini ve sanayileşme sürecindeki etkilerini arşiv belgeleri ve ilgili literatürden yararlanarak incelemektedir. Nihai kullanım alanlarındaki benzerlik nedeniyle metinde yer yer keten ve kendir terimlerine de atıf yapılmıştır. Birinci bölümde kenevir tarımının tarihsel seyri ve coğrafi dağılımı ele alınmakta; Doğu Asya, Hindistan, Mezopotamya ve Avrupa'daki üretim pratikleri karşılaştırmalı olarak değerlendirilmektedir. Osmanlı topraklarında üretimin başlangıcı, başlıca üretim bölgeleri ve verimliliği etkileyen unsurlar tartışılmaktadır. İkinci bölüm, kenevirin Osmanlı ekonomisindeki rolünü analiz etmekte; üretim verileri, ticaret politikaları ve devletin tedarik stratejileri irdelenmektedir. Kenevirin tekstil, gemi donanımı ve yapımı, tarım aletleri ile askerî malzeme üretimindeki kullanım alanlarına ayrıntılı yer verilmektedir. Üçüncü bölümde Tanzimat sonrası tarımsal dönüşüm içinde kenevirin konumu incelenmekte; üretim teknikleri, vergilendirme usulleri, karşılaşılan güçlükler ve devlet teşvikleri yanında tarımsal bürokrasinin evrimi ile kenevirin sosyo-kültürel etkileri ele alınmaktadır. Dördüncü bölümde kenevir sanayisinin kurumsal yapısının analizi yapılmakta; Beziryağı fabrikaları, Kastamonu Kendir İstihsalat ve İhracat Şirketi ve Osmanlı İp ve Keten Eşya Anonim Şirketi gibi girişimler, imtiyaz rejimi ve sanayi teşvik mekanizmaları bağlamında değerlendirilmektedir. Sonuç olarak çalışma, kenevirin tarımsal üretimden endüstriyel kullanıma uzanan değer zincirini bütüncül bir çerçevede ortaya koyarak, Osmanlı iktisat tarihine kapsamlı bir katkı sunmayı amaçlamaktadır.
Özet (Çeviri)
Used across strategic domains such as textiles, defense, agriculture, and trade throughout history, hemp also occupied a notable place in the Ottoman economy. This dissertation examines the development of hemp cultivation, its economic functions, and its implications for industrialization in the nineteenth-century Ottoman Empire, drawing on archival documents and the relevant literature. Owing to similarities in end uses, the text occasionally refers as well to flax (keten) and kendir (hemp). The first chapter addresses the historical trajectory and geographical distribution of hemp cultivation; it offers a comparative assessment of production practices in East Asia, India, Mesopotamia, and Europe. The onset of cultivation in Ottoman lands, the principal production regions, and the factors affecting productivity are discussed. The second chapter analyzes hemp's role in the Ottoman economy, examining production data, trade policies, and the state's provisioning strategies. It details hemp's applications in textiles, ship rigging and construction, agricultural implements, and military materiel. The third chapter situates hemp within the post-Tanzimat agrarian transformation, addressing production techniques, taxation procedures, challenges encountered, and state incentives, alongside the evolution of the agricultural bureaucracy and the socio-cultural effects of hemp. The fourth chapter analyzes the institutional structure of the hemp industry. Enterprises such as linseed-oil factories, the Kastamonu Hemp Production and Export Company, and the Ottoman Rope and Flax Goods Joint-Stock Company are evaluated within the context of the concession regime and industrial incentive mechanisms. In sum, the study aims to contribute to Ottoman economic history by presenting, within a holistic framework, the value chain through which hemp extended from agricultural production to industrial use.
Benzer Tezler
- Anapalı Mustafa Rasim Paşa'nın Çiftçilik eserinin latinizasyonu ve değerlendirilmesi (II.cilt,1-6.kitap)
Latinization and evaluation of Mustafa Rasim Pasha of Anapa's work Çiftçilik (Vol. ii, books 1–6)
MUSTAFA BAYRAM
- 19. yüzyıl Vak'a-nüvislerine göre Osmanlı Devleti`nde batılılaşma
The Ottoman westernization according to 19 th. century official historians
KEZBAN DEMİRBAŞ AVCI
- 19. yüzyıl Osmanlı Devleti'nde ilmî cemiyetlerin din eğitimi –öğretimi çalışmaları
Educational studies of scholarly communities in Ottoman State in 19th century
MEHMET AKİF DEMİR
- 19. yüzyıl Osmanlı Devleti'nde neft ve petrol üretimi ve imtiyazları
Production and concessions of Ottoman naphtha and oils in the 19 century
FERAH ÇARK
- Osmanlı Devleti'nde imamlık (19. yüzyıl İstanbul örneği)
The imamate in Ottoman Empire (Instance of Istanbul in 19th century)
NECATİ DÖGÜŞ
Doktora
Türkçe
2021
TarihMarmara Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. TAHSİN ÖZCAN