Modern bilim tarihinde Hempel ve Nagel ışığında bilimsel açıklamanın mantığı: Tarih biliminde açıklama modelleri üzerine bir araştırma
The logic of scientific explanation in the light of Hempel and Nagel in the modern history of science: A research on explanation models in historical science
- Tez No: 991299
- Danışmanlar: PROF. DR. AYTEKİN ÖZEL
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Felsefe, Philosophy
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Bursa Uludağ Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Felsefe Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Mantık Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
“Neden?”sorusu ekseninde, olaylar ile olup biten süreçlerin sistematik bir dizge altında toplanarak açık kılınmasını ihtiva eden“bilimsel açıklama”, 20. yüzyılın ikinci yarısı itibariyle bilimsel araştırmaların önemli bir düşünsel açılımını yansıtmaktadır. Meta bilimsel bir kavram olarak açıklamanın niçin haklı olduğu sorusunu soran Hempel, o güne değin dağınık halde bulunan açıklayıcı dizgeleri, inşa ettiği kapsayıcı yasa açıklama teorisi aracılığıyla mantıksal yapısı, epistemik gereklilikleri ve özgün değeri bakımından karakterize etmiştir. Sadece doğa değil, aynı zamanda sosyal, beşerî ve daha özel olarak,“tarih”bilimlerine ilişkin açıklayıcı dizgelere de uygulanabilirliğinin soruşturulduğu kapsayıcı yasa açıklama teorisi, ardılları tarafından çoğu zaman açıklamanın standart modeli olarak anılmıştır. Zamanla birlikle“bilimsel açıklama/açıklama”nosyonu üzerine yapılan araştırmaların kapsamı git gide derinleşmiş, bundan payını alan kapsayıcı yasa açıklama teorisi ise üstün ve eksik yönleri bakımından tartışılmıştır. Farklı açıklama modelleri üzerine olan çalışmalarıyla öne çıkan teorisyenlerden Nagel, bilimsel araştırmaların mantığından bilimsel açıklamanın mantığına uzanan kapsamlı araştırmasıyla özel bir yere sahiptir. Onun doğa, sosyal ve beşerî bilimlerde açıklayıcı dizgelerin mantıksal yapısı ve epistemik gerekliliklerine yönelik analizi, bilimsel araştırmaların metodolojik kıstaslarına ilişkin görüşlerinin genel bir resmini vermektedir. Bu çerçevede tez çalışmasının birinci bölümü, Antik Yunan düşün dünyasından modern bilimsel araştırmaların yükselişine kadar uzanan açıklama arayışının, metodolojik açıdan felsefi ve mantıksal köklerine odaklanmaktadır. Her ne kadar açıklayıcı dizgelerin mantıksal inşası,“bilimsel açıklama”nosyonunun meta bilimsel bir kavram olarak tasarlanmasıyla mümkün olsa da köklerinin, Antik Yunan dünyasında serpildiği açıktır. Üstelik bu izlerin, mantıkçı empirizmin son dönem takipçilerinden olan Hempel ve Nagel'ın açıklama anlayışlarına ton kazandıran şey olduğu düşünülmektedir. Buna istinaden çalışmanın ikinci ve üçüncü bölümleri, sırasıyla onların gözünden açıklayıcı dizgelerin ayırt edici karakterine ilişkin problemler üzerinde durmakta ve sistematik bir tartışma sunmaktadır. Tezin son bölümünde ise tarihsel araştırmalarda açıklayıcı dizgelerin inşasına yönelik bir sorgu bulunmaktadır. Burada bir kesişim noktası olarak tarihin,“doğa, ”sosyal“ ve ”beşerî" bilimlerde ortak bir araştırma mantığını yansıttığı; daha genel olarak empirik bilimlerin, açıklamanın mantığı bakımından ortak bir metodolojik zemine sahip olduğu fikri öne çıkmaktadır.
Özet (Çeviri)
The question of“why?”reflects a significant intellectual breakthrough in scientific research in the second half of the 20th century, encompassing“scientific explanation”which involves systematically gathering events and processes under a coherent framework to clarify them. Hempel, who questioned why explanation is justified as a meta scientific concept, characterised the explanatory systems that had been scattered until then in terms of their logical structure, epistemic requirements, and intrinsic value through his covering-law explanation theory. The theory of covering-law explanation, which investigates the applicability of explanation not only to nature but also to the social, human, and more specifically,“historical”sciences, has often been regarded by its successors as the standard model of explanation. Over time, the scope of research on the notion of“scientific explanation/explanantion”has expanded; the covering-law explation theory has also been debated in terms of its strengths and weaknesses. Nagel, a theorist who stands out for his work on different models of explanation, occupies a special place with his comprehensive research spanning from the logic of scientific research to the logic of scientific explanation. His analysis of the logical structure and epistemic requirements of explanatory systems in the natural, social, and human sciences provides an overview of his views on the methodological criteria of scientific research. In this context, the first part of the thesis focuses on the philosophical and logical roots of the quest for explanation, spanning from the ancient Greek world of thought to the rise of modern scientific research. Although the logical construction of explanation is made possible by the design of the notion of“scientific explanation”as a meta scientific concept, it is clear that its roots lie in the ancient Greek world. Moreover, it is thought that these traces are what give tone to the explanatory understandings of Hempel and Nagel, who were followers of logical empiricism in its final period. Accordingly, the second and third parts of the study focus on problems related to the distinctive character of explanation from their perspective and present a systematic discussion. The final section of the thesis poses a question regarding the construction of explanation in historical research. Here, as a point of intersection, the idea emerges that history reflects a common research logic in the“natural,”“social,”and“human”sciences; more generally, that the empirical sciences share a common methodological ground in terms of the logic of explanation.
Benzer Tezler
- Tekhne'nin ontolojik dönüşümü modern bilim'de pratiğin paradigması ve kurucu etkisi
The ontological transformation of Tekhne the founding impact of practice in modern science
AHMET SELAMİ ÇALIŞKAN
Doktora
Türkçe
2013
FelsefeMarmara ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ALİ DURUSOY
- Bilim tarihinde doğa, yasa ve yasalılık: Isaac Newton ve Albert Einstein örneği
Nature, law and legality in the history of science: IsaacNewton and Albert Einstein example
İHSAN EMRE
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
FelsefeSivas Cumhuriyet ÜniversitesiFelsefe Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HÜSEYİN SARIOĞLU
- Bilim tarihinde ilerleme kavramı
The concept of progress in the history of science
TURGUT GARAJA
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
TarihFatih Sultan Mehmet Vakıf ÜniversitesiBilim Tarihi Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ NİHAL ÖZDEMİR
- Bilim tarihinde denizcilik ve navigasyon
Maritime and navigation in the history of science
HATİCE ŞEYMA SELBESOĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
Bilim ve Teknolojiİstanbul Teknik ÜniversitesiBilim Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AYTEKİN ÇÖKELEZ
- Balistik incelemeleri vasıtasıyla modern hareket kuramlarının Avrupa'da gelişmesi ve Osmanlı Devletine girişi
Development of modern theories of motion in Europe and their introduction into Ottomans through the studies on ballistics
VURAL BAŞARAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2012
FelsefeAnkara ÜniversitesiFelsefe Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MELEK DOSAY GÖKDOĞAN