Meta-requirements for enhancing user experience in conversational agents: A design science research approach
Konuşma temelli sistemlerde kullanıcı deneyimini geliştirmeye yönelik meta-gereksinimler: Bir tasarım bilimi araştırma yaklaşımı
- Tez No: 991324
- Danışmanlar: DOÇ. DR. ADEM AKBIYIK
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Yönetim Bilişim Sistemleri, Management Information Systems
- Anahtar Kelimeler: Kullanıcı deneyimi, İnsan-bilgisayar etkileşimi, User experience, Human-computer interaction
- Yıl: 2026
- Dil: İngilizce
- Üniversite: Sakarya Üniversitesi
- Enstitü: İşletme Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Yönetim Bilişim Sistemleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Diyalog bazlı sistemler veya konuşma aracıları (KA), örneğin sohbet botları, önceden tanımlanmış komut dizilerini izleyen kural tabanlı sistemlerden, doğal dil etkileşimlerini anlama, üretme ve uyarlama yeteneğine sahip yapay zekâ destekli aracılara evrilmiştir. Bu gelişmeler, insanlar ve aracılar arasında daha doğal ve bağlama duyarlı iletişimi mümkün kılmıştır. Ancak, böyle bir deneyimin elde edilmesi bu aracılarının nasıl tasarlandığına bağlıdır. Bu nedenle, hangi tasarım özellikleri ve ilkelerinin kullanıcı deneyimini en güçlü şekilde etkilediğini belirlemek temel bir araştırma konusu haline gelmiştir. Bu zorluğu ele almak amacıyla, bu tez teoriye dayalı akıl yürütmeyi yinelemeli tasarım ve ampirik değerlendirme süreçleriyle bütünleştiren Tasarım Bilimi Araştırması yaklaşımını benimsemektedir. Bu yaklaşım, teori ile pratiği üç döngüde uygunluk, tasarım ve titizlik üzerinden bir araya getiren yapıtların geliştirilmesi ve doğrulanmasında özellikle etkilidir. Bu tez ilk olarak, İnsan-Bilgisayar Etkileşimi (İBE) ve Bilgi Sistemleri (BS) alanlarından 97 ampirik çalışmanın sistematik bir literatür taraması (SLT) gerçekleştirilmiş, kullanıcıların farklı özelliklere sahip KA'ları nasıl algıladıkları ve değerlendirdikleri belirlenmiştir. Bu sentez, kullanıcı deneyimini şekillendiren tasarım kararlarını tanımlayan antropomorfik tasarım, aracı özellikleri ve aracı yetkinliği dâhil olmak üzere yapılandırılmış bir tasarım boyutları çerçevesi üretmiştir. İkinci olarak, SLT'den elde edilen içgörüler, kullanıcı beklentilerini KA tasarım uygulamalarıyla ilişkilendiren yüksek düzeyli tasarım gereksinimlerini temsil eden meta-gereksinimlerin oluşturulmasını bilgilendirmiştir. Bu literatür temelli içgörüleri tamamlamak için, literatürde tanımlanmamış kullanıcı gereksinimlerini keşfetmek amacıyla 87 katılımcı ile bir laboratuvar çalışması yürütülmüştür. Aynı zamanda, çalışma, konuşma araçlarıyla kullanıcı deneyimini değerlendirmek için geçerli ve daha kapsayıcı bir yaklaşım belirlemeyi amaçlamıştır. Bu nedenle, temel kullanıcı algısı boyutları, kullanılabilirlik, kullanışlılık, sosyal varlık, güven, fayda ve keyif faktörlerinin birleşik etkisini yakalamak için yeni bir genel kullanıcı deneyimi ölçeği geliştirilmiştir. Bayesyen yaklaşımı ile Keşifsel Analiz gerçekleştirilmiştir. Bu yaklaşım KA etkileşiminde bu faktörlerin ayrı boyutlar olmadığını göstermiştir. Bunlar birlikte genel kullanıcı deneyiminin tek bir temel yapısını temsil etmekte, birleşik bir ölçüm yaklaşımının geçerliliğini desteklemektedir. Son aşamada, belirlenen meta-gereksinimler ilgili tasarım boyutlarıyla ilişkilendirilmiş ve her bir boyuta yönelik uygulama unsurları keşfedilmiştir. Bu doğrultuda, gerçek hizmet sohbet botları üzerinde yapılan analizlerle meta-gereksinimlerin bu tasarım boyutlarına nasıl yansıdığı incelenmiştir. Bir dizi ampirik çalışma aracılığıyla hem bu yansımaların kullanıcı deneyimi üzerindeki etkisi hem de geliştirilen konuşma aracı kullanıcı deneyimi ölçeğinin geçerliliği ve güvenilirliği değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, ölçeğin tek boyutlu yapısının sağlamlığını doğrulamış ve farklı tasarım yapılandırmalarının kullanıcı deneyimi üzerindeki etkilerini ortaya koymuştur. Böylece, meta-gereksinimlerin yansımaları üzerinden kuramsal çerçeve ile kullanıcı değerlendirmeleri arasındaki tutarlılık gösterilmiştir. Bu tez, İBE ve BS bakış açılarını birleştirerek KA tasarım araştırmasını bütünleşik ve ampirik olarak doğrulanmış bir çerçeveye entegre etmek suretiyle kuramsal bir katkı sunmaktadır. Uygulamada ise (1) doğrulanmış bir kullanıcı deneyimi ölçüm aracı ve (2) sosyal açıdan etkileşimli ve işlevsel olarak yetkin konuşma araçlarının oluşturulmasına rehberlik eden meta-gereksinimler ve tasarım yönergeleri seti sağlamaktadır. Bu çıktılar yöntemsel titizliği ilerletmekte ve yeni nesil KA'lar için kanıta dayalı rehberlik sunmaktadır.
Özet (Çeviri)
Conversational Agents (CAs), such as chatbots, have evolved from rule-based systems that followed predefined scripts into AI-driven agents capable of understanding, generating, and adapting natural language interactions. These advancements have enabled more natural and context-aware communication between humans and agents. However, achieving such experience depends on how these agents are designed. Therefore, identifying which design features and principles most strongly influence user experience has become a central research challenge. To address this challenge, this dissertation adopts the Design Science Research (DSR) approach, which integrates theory-driven reasoning with iterative design and empirical evaluation. It is particularly effective for developing and validating artifacts that bridge theory and practice in three cycles: relevance, design, and rigor. Firstly, a systematic literature review (SLR) of 97 empirical studies from Human–Computer Interaction (HCI) and Information Systems (IS) was conducted to identify how users perceive and evaluate CAs with varying characteristics. This synthesis produced a structured framework of design dimensions, including anthropomorphic design, agent characteristics, and agent competency, that describe how design decisions shape user experience. Second, insights from the SLR informed the formulation of meta-requirements, representing high-level design needs that connect user expectations with CA design practices. To complement these literature-based insights, a laboratory study with 87 participants was conducted to explore user requirements not identified in the literature. Concurrently, the study aimed to identify a valid and integrative approach to assessing user experience with conversational agents. Therefore, a new overall user experience scale was developed to capture the combined effect of core user perception dimensions, usability, social presence, trust, usefulness, and enjoyment. The Bayesian Exploratory Analysis showed that these factors are not distinct dimensions. They collectively represent a single underlying construct of overall user experience, supporting the validity of a unified measurement approach. Lastly, the meta-requirements were instantiated by analyzing real service chatbots, mapping their design dimensions and elements against the established framework. A series of empirical evaluations followed, including an eye-tracking experiment and an online study with 363 observations, to validate the unidimensional scale across contexts. The results confirmed the robustness of the unidimensional scale. They provided convergent evidence that varying design configurations partially satisfied the meta-requirements, demonstrating consistency between the theoretical framework and user evaluations. This dissertation contributes theoretically by integrating CA design research into a unified, empirically validated framework that bridges the perspectives of HCI and IS. Practically, it delivers (1) a validated user experience measurement instrument, and (2) a set of meta-requirements and design guidelines that inform the creation of socially engaging and functionally competent conversational agents. These outcomes advance methodological rigor and provide evidence-based guidance for next-generation CAs.
Benzer Tezler
- Architecture of constraints: A mass customization oriented approach for housing design
Kısıtlarla tanımlanan mimarlık: Kitlesel özelleştirme odaklı konut tasarımı
BENGİSU İLKSOY
Yüksek Lisans
İngilizce
2015
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MİNE ÖZKAR KABAKÇIOĞLU
- Kurumsal metaverse wellness (metawellness) VR uygulamalarının turizm çalışanları üzerine etkilerinin değerlendirilmesi: Kuşadası örneği
Evaluation of the effects of corporate metaverse wellness (metawellness) VR applications on tourism employees: Case study of Kuşadası
ESRA ANIŞ
Doktora
Türkçe
2026
TurizmAydın Adnan Menderes ÜniversitesiTurizm İşletmeciliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ÜLKER ÇOLAKOĞLU
- Yapım projelerinde tasarım yönetimi konu alanına yönelik meta analizi
A meta-analysis for design management issues in construction projects
FATMA PELİN SERİN
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ELÇİN FİLİZ TAŞ
- Contributions to the determination of optimized driving strategies for electric vehicles using artificial intelligence based methods
Elektrikli araçlar için yapay zeka tabanlı yöntemlerle en uygunlaştırılmış sürüş stratejilerinin belirlenmesine katkılar
UFUK BOLAT
Yüksek Lisans
İngilizce
2025
Elektrik ve Elektronik Mühendisliğiİstanbul Teknik ÜniversitesiElektrik Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. DERYA AHMET KOCABAŞ
DOÇ. DR. GÜLCİHAN ÖZDEMİR
- Energy efficiency and security of rıs-aided communication networks
Ris-tabanli haberleşme ağlarinda enerji verimliliği ve güvenlik
HAKAN ALAKOCA
Doktora
İngilizce
2025
Elektrik ve Elektronik Mühendisliğiİstanbul Teknik ÜniversitesiBilişim Uygulamaları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. LÜTFİYE DURAK ATA