Beyzâvî tefsirinde istidlâl olgusu ve tefsirin başlıca hâşiyelerinde delâlet tartışmaları
The phenomenon of istidlāl in al-Baydāwī's tafsīr and discussions of delālat in its marginal commentaries
- Tez No: 991956
- Danışmanlar: PROF. DR. ÖMER ÇELİK
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Marmara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Tefsir Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tezde, Beyzâvî'nin (ö. 691/1291-1292) Envâru't-tenzîl adlı tefsirinde kelamî meselelere ilişkin âyet istidlâlleri, tefsirin mahiyeti ve işlevi açısından incelenmektedir. Kelamî meselelerin âyetlerle delillendirilmesi, kelam ilminin alanına girmekle birlikte, Envâru't-tenzîl'de bu istidlâllerin hangi amaçla ve bağlamda yer aldığı, çalışmanın temel sorusunu teşkil etmektedir. Yapılan inceleme, kelamî meselelerdeki âyet istidlâllerinin tefsirin delâlet araştırması niteliği kapsamında Envâru't-tenzîl'de yer aldığını göstermiştir. Tezde öncelikle, Envâru't-tenzîl'deki istidlâl olgusu genel hatlarıyla ele alınmış ve söz konusu olgunun Beyzâvî'nin tefsir tasavvuru ve pratiğindeki yeri tespit edilmiştir. Beyzâvî, tefsiri Kur'an'ın anlamlarını anlama, açıklama ve hükümlerini çıkarmayı hedefleyen, farklı ilimlerin buluştuğu bir faaliyet alanı olarak görmektedir. Bu haliyle tefsir, âyetlere yönelik bir delâlet araştırması faaliyeti niteliği taşımakta; muhtelif disiplinlere dair meselelerde âyetlerin delil olarak sunulması da bu faaliyetin bir parçası olarak tezahür etmektedir. Teorik araştırmanın ardından, Envâru't-tenzîl'deki istidlâller arasında en geniş yeri tutan kelamî içerikli istidlâller hem eser içi bağlamda hem de Beyzâvî'nin kelam eseri Tavâli'u'l-envâr ile mukayeseli olarak ele alınmıştır. İnceleme sonucunda, Envâru't-tenzîl'de müellifin kelamî görüşlerinin, âyetlerin delâletine ilişkin tartışmayı önemli ölçüde belirlediği, ancak bir tefsir eseri olması sebebiyle istidlâl vecihleri ile birlikte diğer vecihlerin de delâlet araştırmasına dâhil edildiği görülmüştür. Son olarak, seçilen istidlâl örnekleri, Envâru't-tenzîl'in hâşiyeleri üzerinden kronolojik biçimde takip edilmiş; muhaşşîlerin istidlâllere yönelik açıklama ve değerlendirmelerinin, zamanla olgunlaşan nitelikli tefsir tartışmalarına dönüştüğü tespit edilmiştir. Böylelikle tezde, kelamî meselelerde âyetlerle istidlâl olgusunun tefsirdeki teorik zemini, pratik görünümleri ve hâşiye geleneğinde alımlanma biçimi ortaya konarak, Envâru't-tenzîl ve hâşiyeleri üzerinden tefsirin delâlet araştırması niteliğine ışık tutulmaktadır.
Özet (Çeviri)
This thesis examines verse-based istidlāls concerning kalām issues in al-Baydāwī's (d. 691/1291–1292) tafsīr Anwār al-Tanzīl, from the perspective of the nature and function of tafsīr. Although substantiating kalām issues through Qur'anic verses falls within the domain of kalām, the main research question of this study concerns the purpose and context in which these istidlāls appear in Anwār al-Tanzīl. The analysis demonstrates that verse-based istidlāls on kalām issues are presented in Anwār al-Tanzīl within the framework of delālat investigation as a tafsīr activity. The thesis first addresses the phenomenon of istidlāl in Anwār al-Tanzīl in general terms and identifies its place within al-Baydāwī's conception and practice of tafsīr. Al-Baydāwī conceives tafsīr as an activity in which different disciplines converge, aiming to understand, explain, and derive rulings from the meanings of the Qur'an. In this respect, tafsīr constitutes an investigation into the delālat of Qur'anic verses, and the use of verses as evidence in issues pertaining to various disciplines appears as an integral part of this activity. Following the theoretical discussion, kalām-oriented istidlāls -which constitute the largest portion of istidlāls in Anwār al-Tanzīl- are examined both within the internal context of the work and comparatively with al-Baydāwī's kalām treatise Tawāliʿ al-Anwār. The analysis shows that al-Baydāwī's kalām positions significantly determine the discussion of the delālat of verses in Anwār al-Tanzīl; however, due to its nature as a tafsīr work, elements other than istidlāl vecih are also incorporated into the delālat investigation. Finally, selected examples of istidlāl are traced chronologically through the marginal commentaries (ḥāshiyas) on Anwār al-Tanzīl. This examination reveals that the commentators' explanations and evaluations of these istidlāls gradually evolved into mature and qualified tafsīr discussions. Accordingly, the thesis sets out the theoretical ground, practical manifestations, and modes of reception of verse-based istidlāl in kalām issues within tafsīr, thereby shedding light -through the lens of Anwār al-Tanzīl and its marginal commentaries- on the nature of tafsīr as a discipline concerned with inquiry into delālat.
Benzer Tezler
- تفسير القرآن لشمس الديىن محمد الشافعىي (من أول سىورة الدخان إلى نهاية سىورة محمد)
Şemseddin Muhammed eş-Şafiî'nin Tefsîru'l-Kur'an'ı (Duhân Sûresi'nin başından Muhammed Sûresi'nin sonuna kadar) / Shams al-Din Mohammed al-Shafii's interpretation of the Holy Quran. From the beginning of Surah Duhan to the end of Surah Mohammed
ABDULJABBAR ABDULQADER ALI ALİ
Yüksek Lisans
Arapça
2022
DinÇankırı Karatekin ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ABDULHEKİM AĞIRBAŞ
- حاشيةُ جَمالِ الدِّين إسحاقَ بنِ محمَّدٍ القَرَماني (ت 933ه) على تفسيرِ البيضاويِّ (من أول سورة المجادلة إلى نهاية سورة الجمعة) دراسةً وتحقيقاً
Cemâleddin Ishak b. Muhammed el-Karamânî'nin Beydâvi Haşiyesi (Mücadele Suresini başından Cum'a Suresinin sonuna kadar): İnceleme ve tahkik
OMAR ABDULLA IBRAHIM IBRAHIM
Yüksek Lisans
Arapça
2023
DinÇankırı Karatekin ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ARİF GEZER
- الرِّسالة السلطانية في سورة الأنعام من تفسير البيضاوي لحاجي حسن زاده (ت: 911ه) دراسةً وتحقيقاً
Beydavi Tefsirinden Enam Suresi üzerine Sultani Risale, Müellif: Hacı Hasanzade (tahkik ve araştırma)
THAER KHALAF AHMED AHMED
Yüksek Lisans
Arapça
2023
DinÇankırı Karatekin ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ HANAN AKKO
- حاشية إسحاق محمد القرماني على تفسير البيضاويالزخرف ، الدخان ، الجاثية ، الأحقافدراسةً وتحقيقاً
İshak b. Muhammed el-Kirmânî'nin Hâşiye alâ Tefsîri'l-Beydâvî isimli eserinin tahkik ve analizi (Zuhruf, Duhân, Câsiye, Ahkâf sureleri)
SALEH HAMDI ISSA ALMASHHOR
Yüksek Lisans
Arapça
2023
DinÇankırı Karatekin ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ KUTAİBA FARHAT
- تفسير القرآن للحنفي (سورة البروج والطارق والأعلى والغاشية والفجر والبلد) للإمام مُحَمَّد بن مُحَمَّد البردعي (ت.927 هـ)
Hanefi al-Barada's narration of the Holy Qur'an (Surah al-Burooj – at-Tariq – al-Ala – al-Ghaashiyah – al-Fajr – al-Balad)
HATEM ABDULKAREEM AHMED AHMED
Yüksek Lisans
Arapça
2023
DinÇankırı Karatekin ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ KUTAIBA FARHAT