Reklam tasarımında yapay zeka kullanımının göstergebilimsel analizi: TROY ödeme sistemi örneği
Semiotic analysis of artificial intelligence use in advertising design: The case of the TROY payment system
- Tez No: 992378
- Danışmanlar: PROF. DR. ADEM YÜCEL
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Halkla İlişkiler, Public Relations
- Anahtar Kelimeler: Video reklamlar, İnsan-yapay zeka etkileşimi, Video advertisements, Human-artificial intelligence interaction
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Halkla İlişkiler ve Reklamcılık Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu araştırma, reklamlarda yapay zekâ kullanımının kullanıcı motivasyonları üzerindeki etkisini gözetleme kapitalizmi kuramsal çerçevesi içerisinde incelemeyi amaçlamaktadır. Dijital teknolojilerdeki hızlı gelişim, reklamcılık alanında köklü bir dönüşümü beraberinde getirmiş, geleneksel reklam anlayışının yerini veri odaklı, kişiselleştirilmiş ve algoritmik sistemler almıştır. Bu dönüşüm, reklam mesajlarının yalnızca bilgilendirme ve ikna işlevleriyle sınırlı kalmamasına, aynı zamanda kullanıcı davranışlarını yönlendiren ve şekillendiren bir yapıya bürünmesine yol açmıştır. Özellikle yapay zekâ temelli reklam uygulamaları, kullanıcı verilerinin sürekli olarak toplanması ve analiz edilmesi yoluyla motivasyonel süreçler üzerinde belirleyici bir etki yaratmaktadır. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden içerik analizi ve görsel göstergebilimsel analiz kullanılmıştır. Bu doğrultuda ChatGPT, Gemini, Higgsfield, Luma AI, Runway ve Sora 2 yapay zekâ araçlarına“Geleceğin Ödeme Deneyimi”teması kapsamında TROY ödeme sistemi için reklam afişleri ürettirilmiştir. Elde edilen görseller, gösterge, gösteren, tasarım ögeleri, renk kullanımı, imge, dilsel ileti, kültürel kodlar, düzanlam, yananlam ve mit ölçütleri temel alınarak sistematik biçimde analiz edilmiştir. Bu analizler aracılığıyla, yapay zekâ tarafından üretilen reklam içeriklerinin nasıl bir anlam evreni oluşturduğu ve kullanıcı motivasyonlarını hangi söylemler üzerinden yönlendirdiği ortaya konulmuştur. Araştırma bulguları, yapay zekâ destekli reklamların gözetimi baskıcı ve denetleyici bir mekanizma olarak sunmak yerine, hız, güvenlik, konfor ve kişiselleştirme gibi olumlu değerler üzerinden estetikleştirdiğini göstermektedir. Özellikle biyometrik verilerin, yüz tanıma teknolojileri aracılığıyla ödeme sistemlerine entegre edilmesi, bedenin bir veri yüzeyi olarak yeniden kurgulanmasına işaret etmektedir. Bu temsil biçimi, gözetimin kullanıcı tarafından gönüllü ve doğal bir süreç olarak algılanmasını kolaylaştırmakta; böylece gözetim pratikleri gündelik yaşamın sıradan bir parçası hâline gelmektedir. Reklam afişlerinde sunulan bu anlatı, teknolojik ilerlemenin kaçınılmazlığı söylemiyle desteklenerek kullanıcıların motivasyonlarını güvenlik ve kolaylık ekseninde yeniden yapılandırmaktadır. Sonuç olarak bu araştırma, yapay zekâ destekli reklamcılığın, gözetleme kapitalizminin temel dinamiklerini görünmez kılarak kullanıcı motivasyonlarını bu doğrultuda şekillendirdiğini ortaya koymaktadır. Reklamların sunduğu estetik ve umut vadeden anlatılar aracılığıyla gözetim temelli dijital düzen, doğal ve kaçınılmaz bir ilerleme olarak meşrulaştırılmaktadır. Çalışma, reklamcılık ve yapay zekâ literatürüne eleştirel bir perspektif sunarak, dijital reklam pratiklerinin toplumsal, kültürel ve motivasyonel etkilerinin daha derinlikli biçimde anlaşılmasına katkı sağlamaktadır.
Özet (Çeviri)
This study aims to examine the effects of the use of artificial intelligence in advertising on user motivations within the theoretical framework of surveillance capitalism. Rapid developments in digital technologies have led to a profound transformation in the field of advertising, whereby traditional advertising approaches have been replaced by data-driven, personalized, and algorithmic systems. This transformation has resulted in advertising messages extending beyond mere informational and persuasive functions to assume a structure that actively guides and shapes user behavior. In particular, AI-based advertising practices exert a decisive influence on motivational processes through the continuous collection and analysis of user data. The study employs qualitative research methods, specifically content analysis and visual semiotic analysis. In this context, advertising posters for the TROY payment system were generated using artificial intelligence tools such as ChatGPT, Gemini, Higgsfield, Luma AI, Runway, and Sora 2 under the theme“The Payment Experience of the Future.”The resulting visuals were systematically analyzed based on criteria including sign, signifier, design elements, color usage, imagery, linguistic communication, cultural codes, denotation, connotation, and myth. Through these analyses, the study reveals how AI-generated advertising content constructs a particular universe of meaning and through which discourses user motivations are directed. The findings indicate that AI-driven advertising does not present surveillance as a coercive or controlling mechanism; rather, it aestheticizes surveillance through positive values such as speed, security, comfort, and personalization. In particular, the integration of biometric data into payment systems via facial recognition technologies points to a reconfiguration of the body as a data surface. This mode of representation facilitates the perception of surveillance as a voluntary and natural process by users, thereby rendering surveillance practices an ordinary component of everyday life. The narratives presented in advertising posters are further reinforced by discourses of the inevitability of technological progress, restructuring user motivations along the axes of security and convenience. In conclusion, this study demonstrates that AI-supported advertising shapes user motivations in line with the fundamental dynamics of surveillance capitalism by rendering these dynamics largely invisible. Through the aesthetic and hope-inspiring narratives offered by advertising, the surveillance-based digital order is legitimized as a natural and inevitable form of progress. By offering a critical perspective, the study contributes to the advertising and artificial intelligence literature by enabling a deeper understanding of the social, cultural, and motivational effects of digital advertising practices.
Benzer Tezler
- Kişiselleştirilmiş dijital reklamcılık ve mahremiyet: Kültürlerarası bir çalışma
Personalized digital advertising and privacy: A cross-cultural study
BURCU YAMAN AKYAR
Doktora
Türkçe
2024
ReklamcılıkEge ÜniversitesiReklamcılık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SİNEM YEYGEL ÇAKIR
PROF. DR. EBRU UZUNOĞLU
- Reklam tasarımında yapay zekâ uygulamaları
Artificial intelligence applications in advertising desing
PINAR AKYÜZ
Doktora
Türkçe
2026
ReklamcılıkSelçuk ÜniversitesiReklamcılık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AŞİNA GÜLERARSLAN ÖZDENGÜL
- Tüketici deneyimi kavramının uygulanışı ve algılanışı; Reklam ajansı, marka ve tüketici perspektifi
Application and perception of the concept of consumer experience; Advertising agency, brand and consumer perspective
ZİLAN OĞUZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
ReklamcılıkSelçuk ÜniversitesiReklamcılık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AŞİNA GÜLERARSLAN ÖZDENGÜL
- Bir tasarım aracı olarak yapay zekâ: Yapay zekâ tarafından üretilen reklamlara yönelik tüketici tepkileri üzerine deneysel bir çalışma
Artificial intelligence as a design tool: An experimental study on consumer responses to AI-generated ads
BEKTAŞ SARI
- Yapay zeka destekli nöropazarlama yöntemlerinin Türk şirketlerindeki uygulamaları
Implementation of artificial intelligence - Based neuromarketing techniques in Turkish enterprises
SONA ALASGAROVA
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Yönetim Bilişim SistemleriDokuz Eylül ÜniversitesiBilgi Yönetimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. BERRİN ONARAN