Tüketicilerin gıda ürünlerine yönelik tutumlarında sürdürülebilir tüketim bilincinin rolü üzerine bir araştırma
A study on the role of sustainable consumption awareness in consumers' attitudes towards food product
- Tez No: 992753
- Danışmanlar: PROF. DR. SEDA YILDIRIM
- Tez Türü: Doktora
- Konular: İşletme, Business Administration
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: İşletme Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Küresel ölçekte yerleşik tüketim ve üretim kalıpları bir yandan ekonomik büyümeyi desteklerken, bir yandan da doğal kaynakların sürdürülemez şekilde kullanımına yol açarak dünyanın sağlığı ve geleceği ile ilgili ciddi endişeler oluşturmaktadır. Küresel maddi ayak izinin nüfus ve ekonomik çıktılardan daha hızlı artması ve gıda tedarik zinciri boyunca gerçekleşen yüksek kayıp ve israf oranları bu endişelerin temel dayanaklarından bazılarıdır. İklim değişikliğinin gıda üretimi üzerindeki olumsuz etkileri giderek güçlenirken, bilinçsiz tüketim ve israfın arttırdığı karbon salınımı ve sera gazı emisyonları, küresel ısınmayı daha da hızlandırmaktadır. Bu durum; sel, don ve aşırı iklim olayları gibi afet risklerini büyüterek tarımsal üretimi zayıflatmakta ve uzun vadede gıda güvenliğini de tehdit etmektedir. Bu çerçevede tüketicilerin gıda satın alma kararları, yerli veya yabancı gıda ürünlerine yönelik tutumlarını şekillendiren faktörler, ekonomik veya kültürel bir seçim olmanın ötesine geçerek sürdürülebilirlik, karbon ayak izi, çevresel etkiler ve kaynak kullanımı ile doğrudan ilişkili stratejik bir nitelik kazanmaktadır. Bu noktada ulus merkezcilik ve yabancı merkezcilik, tüketicilerin yerli ve yabancı gıda ürünlerine yönelik algı, tutum ve satın alma niyetlerini şekillendiren iki temel sosyo-psikolojik değişken olarak öne çıkmaktadır. Ulus merkezci tüketiciler yerli ürünleri ekonomik dayanışma, milli çıkarlar ve güvenlik algıları doğrultusunda tercih ederken; yabancı merkezci tüketiciler ise daha kaliteli, modern veya prestijli olduklarını düşündüklerinden yabancı ürünlere yönelebilmektedirler. Bu eğilimler, sürdürülebilir tüketim davranışlarıyla birlikte değerlendirildiğinde, tüketicilerin gıda seçimleri hem çevre sağlığını hem de gıda sistemlerinin geleceğini doğrudan etkilemektedir. Bu araştırmanın amacı, tüketicilerin sürdürülebilir tüketim davranışları, yerli ve yabancı gıda ürünlerine yönelik tutumlarını şekillendiren faktörlerden ulus merkezcilik ve yabancı merkezcilik düzeyleri ile yerli ürün satın alma niyetleri arasındaki ilişkiyi bütüncül bir yaklaşımla incelemektir. Çalışma, tüketici tercihlerinin, sürdürülebilirlik ve çevresel etkiler bağlamında nasıl bir rol oynadığını ortaya koyarak gıda tüketimi alanındaki davranışsal dinamikleri anlamaya katkı sunmayı hedeflemektedir. Araştırmada anket yöntemi ile birincil kaynaktan veri elde edilmiştir. Anket uygulaması kapsamında toplam 700 katılımcıdan yüz yüze ve çevrimiçi (online) yöntemlerle veri toplanmıştır. Anket formu ilk olarak, tüketici etnosentrizmi-ulus merkezcilik, tüketici zenosentrizmi-yabancı merkezcilik, sürdürülebilir tüketim, yerli ürün satın alma niyeti değişkenlerine yönelik hazır ölçeklerden uyarlanan soruları içermektedir. Sonraki bölüm ise tüketicilerin gıda alışveriş alışkanlıkları ile yerli ve yabancı gıda ürün tüketimleri ile sürdürülebilirlik algıları ilişkisini belirlemeye ilişkin araştırmacı tarafından hazırlanan soruları kapsamaktadır. Son olarak demografik değişkenlere ilişkin sorulara yer verilmiştir. Veriler IBM SPSS 27.0 ve IBM SPSS AMOS programları ile analiz edilmiştir. Sonuçlar, tüketici ulus merkezciliğinin sürdürülebilir tüketim ve yerli gıda ürünü satın alma niyeti üzerinde pozitif ve anlamlı etkiler oluşturduğunu, tüketici yabancı merkezciliğinin ise sürdürülebilir tüketimi negatif, yerli gıda ürünü satın alma niyetini ise pozitif yönde ve anlamlı biçimde etkilediğini göstermektedir. Ayrıca sürdürülebilir tüketimin yerli gıda ürünü satın alma niyeti üzerinde pozitif ve anlamlı bir etkisinin olduğu belirlenmiştir. Aracılık analizinde, sürdürülebilir tüketimin hem tüketici yabancı merkezciliği hem de tüketici ulus merkezciliği ile yerli gıda ürünü satın alma niyeti arasındaki ilişkide istatistiksel olarak anlamlı bir aracılık rolü üstlendiği tespit edilmiştir. Bu çalışma, tüketici ulus merkezciliği ve tüketici yabancı merkezciliğini aynı modelde ele alarak, bu kavramların sürdürülebilir tüketim ve yerli gıda ürünü satın alma niyeti üzerindeki farklı etkilerini ortaya koyması açısından literatüre katkı sağlamaktadır. Özellikle yabancı merkezciliğin sürdürülebilir tüketimi olumsuz, yerli gıda ürünü satın alma niyetini ise olumlu etkilemesi, literatürde sınırlı şekilde ele alınan çelişkili tüketici tutumlarına dikkat çekmektedir. Ayrıca sürdürülebilir tüketimin, her iki tüketici eğilimi ile yerli gıda ürünü satın alma niyeti arasındaki ilişkide aracılık rolü üstlenmesi, sürdürülebilirliğin tüketici tutumları ve satın alma niyetleri arasındaki açıklayıcı gücünü vurgulaması bakımından önemli bir kuramsal katkı sunmaktadır.
Özet (Çeviri)
At the global level, established patterns of consumption and production support economic growth on the one hand, while on the other hand leading to the unsustainable use of natural resources, thereby generating serious concerns regarding the health of the planet and its future. The rapid increase in the global material footprint at a pace exceeding population growth and economic output, along with the high levels of loss and waste throughout the food supply chain, constitute some of the main foundations of these concerns. As the adverse effects of climate change on food production intensify, the rise in carbon emissions and greenhouse gas emissions caused by excessive consumption and food waste further accelerates global warming. This situation increases the risk of disasters such as floods, frost, and extreme weather events, weakens agricultural production, and poses a long-term threat to food security. Within this context, consumers' food purchasing decisions and the factors shaping their attitudes toward domestic and foreign food products have gained a strategic dimension that goes beyond being merely economic or cultural choices, becoming directly associated with sustainability, carbon footprint, environmental impacts, and resource use. In this regard, consumer ethnocentrism and consumer xenocentrism emerge as two key socio-psychological variables that shape consumers' perceptions, attitudes, and purchase intentions toward domestic and foreign food products. Ethnocentric consumers tend to prefer domestic products based on considerations such as economic solidarity, national interests, and perceived security, whereas xenocentric consumers are inclined toward foreign products due to perceptions of higher quality, modernity, or prestige. When evaluated together with sustainable consumption behaviors, these tendencies indicate that consumers' food choices directly influence both environmental well-being and the future of food systems. The aim of this study is to examine, from a holistic perspective, the relationships between sustainable consumption behaviors, consumers' attitudes toward domestic and foreign food products, their levels of ethnocentrism and xenocentrism, and their purchase intentions. By revealing how consumer preferences function within the context of sustainability and environmental impacts, the study seeks to contribute to a deeper understanding of behavioral dynamics in the field of food consumption. Primary data were collected through a survey method. Within the scope of the survey, data were gathered from a total of 700 participants using face-to-face and online data collection techniques. The questionnaire initially included items adapted from established scales measuring consumer ethnocentrism, consumer xenocentrism, sustainable consumption, and domestic product purchase intention. The subsequent section comprised researcher-developed questions aimed at identifying the relationship between consumers' food shopping habits, their consumption of domestic and foreign food products, and their perceptions of sustainability. The final section included questions related to demographic variables. The data were analyzed using IBM SPSS 27.0 and IBM SPSS AMOS software. The findings indicate that consumer ethnocentrism has positive and significant effects on both sustainable consumption and domestic product purchase intention, whereas consumer xenocentrism has a negative and significant effect on sustainable consumption and a positive and significant effect on domestic product purchase intention. In addition, sustainable consumption was found to have a positive and significant effect on domestic product purchase intention. The mediation analysis revealed that sustainable consumption plays a statistically significant mediating role in the relationship between both consumer xenocentrism and consumer ethnocentrism and domestic product purchase intention. This study contributes to the literature by examining consumer ethnocentrism and consumer xenocentrism within the same model and revealing their distinct effects on sustainable consumption and domestic food purchase intention. In particular, the finding that xenocentrism negatively affects sustainable consumption while positively influencing domestic food purchase intention draws attention to contradictory consumer attitudes that have been only limitedly addressed in the existing literature. Moreover, the mediating role of sustainable consumption in the relationships between both consumer orientations and domestic food purchase intention highlights the explanatory power of sustainability in linking consumer attitudes to purchase intentions, thereby offering an important theoretical contribution.
Benzer Tezler
- Sustainable food consumption among generation Z: Attitudes and purchase intention.
Z kuşağı arasında sürdürülebilir gıda tüketimi: Tutumlar ve satın alma niyeti.
MAFAZ AMIR AHMED ABDALLAH
Yüksek Lisans
İngilizce
2025
İşletmeOstim Teknik Üniversitesiİşletme Ana Bilim Dalı
PROF. HANDAN ÖZDEMİR
- Organik tarım ürünlerine yönelik tüketici tutumlarının satın almaya etkisinin incelenmesi ve üretici-perakendeci görüşlerinin değerlendirilmesi
The impact of consumer attitudes toward organic agricultural products on purchasing behavior and an evaluation of producer and retailer perspectives
BENGİSU YILDIRIM
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
İşletmeİstanbul Ticaret Üniversitesiİşletme Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MEHMET SAĞLAM
- Tüketicilerin gıda ürünleri tüketiminde sıfır atık eğilimleri ve tutum ölçeğinin belirlenmesi: TR90 bölgesi örneği
Determining attitude scale and zero waste trends on consumers' food products consumption: The case of TR90 region
CEM HELLAÇ
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
ZiraatAtatürk ÜniversitesiTarım Ekonomisi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. YAVUZ TOPCU
- Tüketicilerin organik gıda ürünlerine yönelik satın alma niyetini ve satın alma davranışını etkileyen faktörler: İstanbul ili üzerine bir araştırma
Factors affecting consumers' purchase intention and purchasing behavior towards organic food products: A research in Istanbul
DENİZ GÜR
- Butik zeytinyağı işletmelerinde marka sadakati ile markanın yaşatılabilmesine yönelik yönetici tutumlarının ve davranışlarının belirlenmesi
Determining the attitudes and behaviors of managers towards brand loyalty and brand liveability in boutique olive oil business
ENDER ARSLANLAR