Soğuk iklimli kentlerde çocuk oyun mekanlarının işlevselliğinin değerlendirilmesi ve planlama önerileri: Erzurum örneği
Evaluation of the functionality of children's play spaces in cold-climate cities and planning recommendations: The case of Erzurum
- Tez No: 993041
- Danışmanlar: PROF. DR. MEHMET AKİF IRMAK
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Peyzaj Mimarlığı, Landscape Architecture
- Anahtar Kelimeler: Çocuk parkı, Child playground
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Atatürk Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Peyzaj Mimarlığı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Peyzaj Mimarlığı Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Amaç: Bu tez, Erzurum kent merkezinde çocukların açık mekânda oyun oynama hakkının; mekânsal erişilebilirlik sorunları ve soğuk iklim koşulları nedeniyle nasıl daraldığını görünür kılmayı amaçlamaktadır. Bu çerçevede Yakutiye, Palandöken ve Aziziye (merkez) ilçeleri üzerinden çocuk oyun alanlarının dağılımı, niceliksel büyüklüğü ve mevsimsel işlevselliği değerlendirilmiş; ardından“çocuk oyun sokağı”yaklaşımı, Erzurum'un iklimsel gerçekliğiyle uyumlu bir kentsel tasarım modeli olarak senaryolaştırılmıştır. Yöntem: Çalışma, literatür taraması ve Türkiye'deki çocuk oyun sokağı örneklerinin tasarım açısından değerlendirilmesiyle başlamış; ardından Erzurum kent merkezinde seçilen 16 mahallede çok ölçekli analizler yürütülmüştür. Mekânsal (CBS) analizlerde çocuk oyun alanı sayısı ve büyüklüğü, çocuk nüfusuna göre kişi başına düşen değerler, park alanı göstergeleri ve hizmet yarıçapı/kapsama sürekliliği gibi ölçütler kullanılmıştır. Buna paralel olarak 158 çocuk oyun alanında saha tespitleri yapılarak erişim deneyimini etkileyen değişkenler (yaya sürekliliği, trafik riski, çevresel eşikler, donatı eskimesi vb.) analiz edilmiştir. Kullanıcı boyutunda ise 425 katılımcıyla yürütülen anket aracılığıyla hem memnuniyet düzeyleri hem de oyun alanında bulunması arzu edilen unsurların önem dereceleri incelenmiş; elde edilen bulgular tasarım kriterleri ve bir örnek alan üzerinde peyzaj tasarım senaryosu geliştirilmiştir. Bulgular: İlçeler ve mahalleler arasında belirgin bir mekânsal eşitsizlik tespit edilmiştir. Yakutiye'de 71 çocuk oyun alanı bulunmakta ve toplam alan 18.819 m²'ye ulaşmakta; buna karşın çocuk başına düşen ÇOA alanı ortalaması ≈0,47 m²/çocuk düzeyinde kalmakta, bazı mahallelerde ≈0,07–0,08 m²/çocuk aralığına inmektedir. Palandöken'de 65 ÇOA'nın toplam alanı 11.646 m² olup ortalama ≈0,27 m²/çocuk düzeyindedir; bazı mahallelerde park büyüklükleri yüksek olsa da oyun alanı altyapısının çocuk nüfusu ile dengeli ilerlemediği görülmüştür. Aziziye'de 22 ÇOA'nın toplam alanı 31.553 m² olup çocuk başına ≈2,81 m²/çocuk düzeyinde bir değer ortaya çıkmakta; ancak bu durumun mahalleler arasında homojen olmadığı anlaşılmaktadır. Saha bulguları, parkların çok büyük çoğunluğunun (%91,77) standart, tekrarlayan ve donatı odaklı bir kurguya sahip olduğunu; tematik, alternatif oyun senaryoları üreten esnek alanların sınırlı kaldığını göstermektedir. Trafik tehlikesi algısı (0–10) ortalama 3,90'dır. Anket sonuçları mevsimselliğin erişimi kırdığını desteklemiştir: Katılımcıların %60'ı kış aylarında/soğuk havalarda oynayacak mekân bulmakta zorlandığını, %22,7'si oyun alanlarının yakınlığını yetersiz bulduğunu, %70,69'u evine daha yakın bir oyun alanına ihtiyaç duyduğunu belirtmiştir. Katılımcıların %80'i oyun sokakları fikrine olumlu yaklaşmıştır. Memnuniyet puanlarının orta bantta yoğunlaştığı; temizlik, yeterlilik/sayı ve oturma-izleme alanlarının görece daha düşük değerlendirildiği görülmüştür. Önem derecesinde ise yeşil doku (çim–ağaç–çalı), gece aydınlatması, güvenlik önlemleri, gölgelik ve kamera gibi unsurlar en yüksek öncelikli başlıklar olarak öne çıkmıştır. Sonuç: Erzurum örneği, çocuk oyun altyapısının yalnızca“var/yok”düzleminde okunamayacağını; mahalleler arası adalet, yürünebilirlik sürekliliği, trafikle temas, donatı eskimesi ve özellikle uzun kış döneminin oyun mekânlarını mevsimsel olarak işlevsizleştirdiğini göstermektedir. Bu doğrultuda tezde, soğuk iklime duyarlı oyun alanı ilkeleri ile çocuk oyun sokağı tasarım kriterleri birlikte ele alınmış; karı ve soğuğu“engel”değil“oyun materyali”olarak değerlendiren, rüzgâr kırıcı/korunaklı cepler, güneşlenme odaklı yönlenme, dört mevsim çalışabilen yarı-açık çözümler ve hız-erişim yönetimi üzerinden kurgulanan senaryo önerileri geliştirilmiştir. Böylece çocuk dostu kamusal mekân üretiminin yalnız park parsellerine değil, sokak–mahalle ölçeğinde gündelik yaşamın içine yerleşen iklimle uyumlu bir oyun ağına dönüşebileceği düşünülmektedir.
Özet (Çeviri)
Purpose: This dissertation aims to make visible how children's right to play in outdoor environments in Erzurum's city center is constrained by spatial accessibility problems and cold-climate conditions. Within this framework, the distribution, quantitative size, and seasonal functionality of children's playgrounds were evaluated across the central districts of Yakutiye, Palandöken, and Aziziye. Subsequently, the“play street”approach was scenario-based as an urban design model aligned with Erzurum's climatic reality. Method: The study began with a literature review and a design-oriented assessment of play street examples in Türkiye. It then proceeded with multi-scalar analyses in 16 selected neighborhoods in Erzurum's city center. In the spatial (GIS) analyses, indicators such as the number and size of playgrounds, per-child values based on child population, park-area metrics, and service radius/coverage continuity were used. In parallel, field assessments were conducted in 158 playgrounds to analyze variables affecting the access experience (e.g., pedestrian continuity, traffic risk, environmental thresholds, and equipment deterioration). At the user level, a survey with 425 participants examined both satisfaction levels and the perceived importance of desired playground attributes. Based on the findings, design criteria were derived and a landscape design scenario was developed for a pilot site. Findings: A pronounced spatial inequality between districts and neighborhoods was identified. In Yakutiye, there are 71 playgrounds and the total area reaches 18,819 m²; however, the mean playground area per child remains at approximately 0.47 m²/child, dropping to about 0.07–0.08 m²/child in some neighborhoods. In Palandöken, the total area of 65 playgrounds is 11,646 m², corresponding to an average of approximately 0.27 m²/child; in certain neighborhoods, even where park sizes are relatively large, playground infrastructure does not develop in balance with the child population. In Aziziye, the total area of 22 playgrounds is 31,553 m², yielding approximately 2.81 m²/child; however, this pattern is not homogeneous across neighborhoods. Field results indicate that the vast majority of parks (91.77%) follow a standard, repetitive, equipment-oriented spatial configuration, while thematic areas offering alternative play scenarios and flexible uses remain limited. Perceived traffic hazard (0–10 scale) averages 3.90. Survey results strongly support that seasonality disrupts access: 60% of participants reported difficulty finding a place to play during winter/cold weather, 22.7% stated that proximity to playgrounds is insufficient, and 70.69% indicated a need for a playground closer to home. Moreover, 80% expressed a positive attitude toward the play streets concept. Satisfaction scores cluster in a“mid-range,”with relatively lower evaluations for cleanliness, adequacy/number of playgrounds, and seating/observational areas. In the importance ratings, green structure (lawn–trees–shrubs), nighttime lighting, safety measures, shading, and surveillance cameras emerged as the highest-priority attributes. Conclusion: The Erzurum case suggests that children's play infrastructure cannot be interpreted solely through a simple“present/absent”lens; rather, inter-neighborhood equity, walkability continuity, exposure to traffic, equipment aging, and—most critically—the long winter season collectively render play spaces seasonally dysfunctional. Accordingly, the dissertation integrates cold-climate-sensitive playground principles with play street design criteria, and develops scenario proposals structured around wind-breaking/sheltered pockets, solar-oriented orientation, semi-covered solutions operable in all seasons, continuity, and speed/access management—treating snow and cold not as“barriers”but as“play materials.”In this way, child-friendly public-space production in Erzurum is conceived as potentially shifting from a park-parcel focus toward a climate-compatible play network embedded in everyday life at the street–neighborhood scale.
Benzer Tezler
- Konut binaları enerji performansının cephe tasarım parametreleri açısından değerlendirilmesine yönelik bir karar destek modeli
A decision support model for the evaluation of residential buildings energy performance in terms of facade design parameters
HİLAL PARLAK ARSLAN
Doktora
Türkçe
2024
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. GÜL KOÇLAR ORAL
- Effects of identity construction policies on urban space: Tatavla/Kurtuluş case
Kimlik inşa politikalarının kent mekanına etkisi: Tatavla/Kurtuluş örneği
İREM ERİN
Yüksek Lisans
İngilizce
2014
Sosyolojiİstanbul Teknik ÜniversitesiKentsel Tasarım Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET OCAKÇI
- Azerbaycan`ın sosyo-ekonomik coğrafi özellikleri, gelişim süreci
Başlık çevirisi yok
REHMAN SEFEROV
Yüksek Lisans
Türkçe
2000
CoğrafyaDokuz Eylül ÜniversitesiOrtaöğretim Sosyal Alanlar Eğitimi Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. İHSAN KÖKSAL APAYDIN
- İran ve Türkiye geleneksel konut mimarilerinin işlevsellik ve esneklik üzerinden karşılaştırması
Comparison of Iran and Turkey traditional housing architectures on functionality and flexibility
HANIEH GOLIRAD
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
MimarlıkAkdeniz ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ İBRAHİM BAKIR
- Enerji etkin planlamada konut adası tasarımı:Hipotetik konut adalarının Ankara örneğinde mikroklima analizi
Residential urban block design in energy efficient planning: Microclimatic analysis of hypothetical residential urban blocks in the case of Ankara
HAKAN HİSARLIGİL
Doktora
Türkçe
2009
EnerjiGazi ÜniversitesiŞehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ŞULE KARAASLAN