Bı̇zans mı̇marı̇ süslemesı̇nde Sasanı̇ sanatının etkı̇lerı̇: Azı̇z Polyeuktos Kı̇lı̇sesı̇ örneğı̇

Sasanian artistic influences on Byzantine architectural decoration: A case study of the Church of St. Polyeuktos

PDF İndir

Tez No: 993505
Yazar: SARA NAEEMIHIR
Danışmanlar: PROF. DR. AHMET OĞUZ ALP
Tez Türü: Doktora
Konular: Sanat Tarihi, Art History
Anahtar Kelimeler: Bizans Dönemi, Bizans kiliseleri, Bizans mimarisi, Erken Bizans, Saint Polyeuktos church, Byzantine architectural ornamentation, Sasanian art, Artistic influence, Byzantine Period, Byzantine churchs, Byzantine architecture, Early Byzantine
Yıl: 2026
Dil: Türkçe
Üniversite: Anadolu Üniversitesi
Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
Ana Bilim Dalı: Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
Bilim Dalı: Sanat Tarihi Bilim Dalı
Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.

Özet

Polyeuktos Kilisesi, Bizans erken dönem mimarisinde süsleme üslubu açısından özgün bir örnek olarak öne çıkmaktadır. I. Justinianus döneminde Konstantinopolis'te inşa edilen bu yapı, mimari ve bezeme programı bakımından dönemin diğer kiliselerinden farklılık göstermekte ve bu nedenle akademik çevrelerde dikkat çekmektedir. Kilisede yer alan süslemeler, Roma ve Bizans sanatının genel gelişim çizgisine uymamakta; bu durum yapının sanatsal açıdan istisnai bir konumda olduğunu göstermektedir. M. Harrison, bazı motiflerin Eski Ahit'te geçen Süleyman Tapınağı betimlemelerinden etkilenmiş olabileceğini belirtmiş; ayrıca Sasani sanatının muhtemel etkilerine de dikkat çekmiştir. Ancak bu motifler için kesin terminolojik tanımlar yapılmamış, yalnızca kutsal metinlerle analojik bağlar kurulmuştur. Bu çalışmada, söz konusu süslemeler ikonografik ve karşılaştırmalı yöntemlerle değerlendirilmiş; özellikle Sasani dönemi alçı kabartmaları ve sütun başlıklarıyla benzerlikler ortaya konmuştur. Etkileşimin doğrudan mı, yoksa ticaret, ganimet ya da zanaatkâr göçleri gibi dolaylı yollarla mı gerçekleştiği de incelenmiştir. Kilisede yer alan nar çiçeği, hayat ağacı, fantastik ağaçlar, koç boynuzu içinde nar meyvesi, sekiz köşeli inci yıldızlar, bitkisel formlu ağ desenleri, piramidal şekiller ve kuş kanadı biçimli palmet motifleri gibi örnekler, Sasani sanatının belirgin etkilerini taşımakta ve bu yapıyı Bizans sanatında benzersiz kılmaktadır. Bu etkileşimin oluşumunda, kilisenin banisi Anicia Juliana'nın eşi olan Areobindus'un rolü büyük ölçüde belirleyici olmuş olabilir. Areobindus, İmparator Anastasius döneminin önde gelen generallerinden biri olup, Sasani-Bizans savaşlarında aktif olarak görev yapmıştır. Bu çatışmalar sırasında stratejik bir konuma sahip olan Dara kenti ön plana çıkmış; sonrasında ise İmparator Anastasius'un onuruna“Anastasiupolis”adıyla yeniden inşa edilmiştir. Kaynaklara göre, bu kentin inşası için imparator tarafından bölgeye çeşitli zanaatkâr toplulukları gönderilmiştir. Bu durum, Sasani sanatına ait süsleme unsurlarının Bizans kültürüne doğrudan aktarımını sağlayan önemli kanallardan biri olarak değerlendirilebilir.

Özet (Çeviri)

The Church of Polyeuktos stands out as a unique example in the context of early Byzantine architecture, particularly in terms of its decorative style. Constructed in Constantinople during the reign of Emperor Justinian I, the church differs significantly from other contemporary ecclesiastical structures both in its architectural form and ornamentation program, thereby attracting considerable scholarly attention. The decorative elements found in the church diverge from the conventional trajectory of Roman and Byzantine decorative arts, highlighting its exceptional artistic character. Martin Harrison, the director of the excavation, suggested that some of the motifs might have been inspired by the descriptions of Solomon's Temple in the Old Testament, while also noting possible influences from Sasanian art. However, Harrison did not provide precise terminological classifications for these motifs, limiting his analysis to analogical comparisons with sacred texts. This study examines the church's decorative elements through iconographic and comparative methodologies, revealing stylistic parallels especially with Sasanian stucco reliefs and column capitals. It also explores the potential transmission mechanisms of these artistic influences, whether direct -via the movement of artisans- or indirect through war booty, diplomatic exchange, or commercial trade. Motifs such as pomegranate blossoms, the Tree of Life, fantastical trees, pomegranates within ram's horns, eight-pointed stars adorned with pearls, vegetal lattice patterns, pyramidal geometric forms, and bird-wing-shaped palmettes all reflect distinct Sasanian influence, positioning the Church of Polyeuktos as a singular case within the artistic landscape of Byzantine ecclesiastical architecture. The formation of this cultural influence can largely be attributed to the role of Areobindus, the husband of the church's patron, Anicia Juliana. Areobindus was one of the prominent generals during the reign of Emperor Anastasius and actively participated in the wars between the Sasanians and Byzantines. During these conflicts, the city of Dara gained strategic importance; it was later rebuilt and renamed Anastasiopolis in honor of the emperor. According to sources, the emperor sent groups of craftsmen to the region for the construction of the city. This situation can be regarded as one of the key channels for the direct transmission of artistic and decorative elements from Sasanian culture to Byzantium.

Benzer Tezler

Tez No
715181
Batı Karadeniz Bizans dönemi mimarisi (Bartın-Bolu-Düzce ve Zonguldak)
Byzantine period architecture of Western Black Sea (Bartın-Bolu-Düzce ve Zonguldak)
ERCAN VERİM
Doktora
Türkçe
2021
Sanat Tarihi Anadolu Üniversitesi
Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. A. OĞUZ ALP
Tez No
81946
Erken Osmanlı mimarisinde taş süsleme (2 cilt)
The Stone decoration in early Ottoman architecture
YILDIRAY ÖZBEK
Doktora
Türkçe
1999
El Sanatları Hacettepe Üniversitesi
Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF.DR. FİLİZ YENİŞEHİRLİOĞLU
Tez No
680316
Sanat tarihinde kırmızı renk ve Habip Aaydoğdu sanatı
Habip Aydoğdu art and color red in art history
YAPRAK YAVUZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
Sanat Tarihi Akdeniz Üniversitesi
Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ EBRU NALAN SÜLÜN
Tez No
228155
Beylerbeyi Sarayı
Beylerbeyi Palace
MESUT DÜNDAR
Doktora
Türkçe
2008
Sanat Tarihi Ankara Üniversitesi
Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. KIYMET GİRAY
Tez No
71925
Şanlıurfa İslam mimarisinde taş süsleme (2 cilt)
The Ornament of stone in Islamic architecture of Şanlıurfa
CİHAT KÜRKÇÜOĞLU
Doktora
Türkçe
1998
El Sanatları Selçuk Üniversitesi
Arkeoloji ve Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. YAŞAR ERDEMİR

Geri Dön