Halil Nimetullah Öztürk'ün eserleri çerçevesinde İslam ve modernite
İslam and modernity in the context of Halil Nimetullah's works
- Tez No: 994003
- Danışmanlar: DOÇ. DR. FAHRİ ÖZTEKE
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Tarih, History
- Anahtar Kelimeler: İslam medeniyeti, Islamic civilization
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Batman Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
İslam ve modernite arasındaki etkileşimin tarihsel ve sosyolojik koordinatları üzerinden yapılacak bir analiz; modernleşme olgusunun yalnızca Batı-merkezli lineer bir tarihsel sürecin epi fenomeni olmadığını tescil etmektedir. Modernitenin kökenleri her ne kadar Aydınlanma, Rönesans ve bilimsel devrim gibi Avrupa-merkezli makro-tarihsel gelişmelerle ilişkilendirilse de; bu süreç, tek yönlü bir kültürel tekâmülün ötesinde bir mahiyet arz eder. Aksine modernite; muhtelif coğrafyaların, medeniyetlerin ve dinî geleneklerin müsademe ve mukabeleleri neticesinde; bilgi, iktidar ve tasavvur biçimlerinin karşılıklı dönüşümüyle kristalleşmiş çok katmanlı bir yapıdır. Bu bağlamda modernite, yalnızca Batı entelektüel mirasının monolitik bir ürünü değil, küresel ölçekteki tarihsel karşılaşmaların doğurduğu çok boyutlu bir transformasyon dinamiği olarak okunmalıdır. Modernite; toplumsal kurumların yapısal dönüşümünü, öznenin bireyselleşme sürecini ve dinî söylemlerin yeni paradigmalar eşliğinde müzakere edilmesini kaçınılmaz kılmıştır. Bu dönüşümün merkezinde konumlanan İslam dünyası, 19. yüzyıldan itibaren ivme kazanan modernleşme dalgaları karşısında kurumsal ve entelektüel düzlemde sofistike adaptasyon stratejileri geliştirmiştir. Söz konusu süreç; geleneksel otorite formlarının sorunsallaştırılmasına, dinî ilimlerin metodolojik bir revizyona tabi tutulmasına ve toplumsal nizamın yeni parametrelerle yeniden inşasına zemin hazırlamıştır. İslam ve modernite ilişkisi literatürde sıklıkla bir“çatışma”veya“ontolojik uyumsuzluk”dikotomisi (ikiliği) üzerinden kurgulansa da; derinlikli bir analiz, bu etkileşimin dikkate değer uzlaşı alanları ve hibrit (melez) formlar ihtiva ettiğini göstermektedir. Bu doğrultuda Müslüman toplumlar, radikal bir reddiye ile koşulsuz bir asimilasyon arasında salınan geniş bir yelpazede“üçüncü yollar”ve ara konumlar inşa etmişlerdir. Tecdid hareketleri, içtihat mekanizmasının işlevselleştirilmesi ve eğitimsel reformlar, bu çok boyutlu etkileşimin en somut ampirik tezahürleridir. Bu çalışma, söz konusu modernite-İslam gerilimini Halil Nimetullah Öztürk'ün düşünce dünyası ekseninde analitik bir kadraja almaktadır. Öztürk'ün modernleşme, İslam düşüncesinin ihyası ve sosyokültürel transformasyon üzerine kurguladığı perspektif; bu ilişkinin barındırdığı girift boyutları sistematik bir çerçevede inceleme olanağı sunmaktadır. Bu doğrultuda çalışmada; dinî söylemin evrimi, modern eğitim ve hukuk mekanizmalarının kurumsal etkisi, geleneksel otorite biçimlerine yöneltilen epistemolojik eleştiriler ve bireysel dindarlık pratiklerindeki semantik değişimler, Öztürk'ün vizyonu rehberliğinde titizlikle mercek altına alınmıştır.
Özet (Çeviri)
An analysis of the relationship between Islam and modernity from historical and sociological perspectives confirms that the phenomenon of modernization is not merely an epiphenomenon of a West-centric historical process. Although the origins of modernity are predominantly associated with Eurocentric macro-historical developments—such as the Enlightenment, the Renaissance, and the Scientific Revolution—this process transcends a linear and unidirectional cultural evolution. Conversely, modernity is a multilayered construct crystallized through the mutual transformation of knowledge, power, and modes of thought, resulting from the encounters and interactions among diverse geographies, civilizations, and religious traditions. In this context, modernity should be interpreted not as a monolithic product of the Western intellectual heritage, but as a multidimensional transformation dynamic engendered by global historical encounters. Modernity has necessitated the structural transformation of social institutions, the process of individualization (subjectivity), and the negotiation of religious discourses under new paradigms. Positioned at the heart of this transformation, the Islamic world has developed sophisticated adaptation strategies at both institutional and intellectual levels in response to the waves of modernization that gained momentum in the 19th century. This process paved the way for the problematization of traditional forms of authority, the methodological revision of religious sciences, and the reconstruction of the social order through new parameters. While the relationship between Islam and modernity is frequently framed within a dichotomy of“conflict”or“ontological incompatibility”in the literature, an in-depth analysis reveals that this interaction embodies significant areas of consensus and hybrid forms. Accordingly, Muslim societies have constructed“third ways”and intermediary positions oscillating between radical rejection and unconditional assimilation. Tajdid (renewal) movements, the functionalization of the mechanism of ijtihad, and educational reforms serve as the most concrete empirical manifestations of this multifaceted interaction. This study subjects the aforementioned tension between modernity and Islam to an analytical evaluation through the intellectual lens of Halil Nimetullah Öztürk. Öztürk's perspective on modernization, the revival of Islamic thought, and socio-cultural transformation provides a systematic framework for examining the intricate dimensions of this relationship. In this regard, the evolution of religious discourse, the institutional impact of modern education and legal mechanisms, the epistemological critiques directed at traditional forms of authority, and the semantic shifts in individual piety practices are meticulously scrutinized under the guidance of Öztürk's vision.
Benzer Tezler
- Halil Nimetullah'ın“İnkılabın Felsefesi ”adlı eserinin transkripti ve incelemesi
Transcript and analysis Of Halil Nimetullah's Philosophy Of Revolution
SERAP KARAKUŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
TarihDokuz Eylül ÜniversitesiAtatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ LEYLA KIRKPINAR
- Halil Nimetullah Öztürk'te millileşme ve çağdaşlaşma kavramları
The Concepts of nationalization and contemparization in Halil Nimetullah Öztürk
ASLAN CUMHUR
- Osmanlı'dan Cumhuriyet'e geçiş devrinde felsefe görüşü (Halil Nimetullah Öztürk [1880-1957] örneği)
Philosophy in the transition period from Ottoman Empire to the Turkish Republic (The example of Halil Nimetullah Ozturk [1880-1957])
ŞULE YALÇIN
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
FelsefeNecmettin Erbakan ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MEHMET HARMANCI
- Darülfünun'da ahlâk dersleri programlar-ders notları-hocalar
Ethics lectures in Darulfunun schedules-lecture notes-instructors
MELEK YILDIZ GÜNEŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2015
FelsefeMarmara ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. İSMAİL KARA