Fâtımîler döneminde tasavvuf temalı Arap şiiri: İbnü'l-Keyzânî örneği
Sufi-themed Arabic poetry during the Fatimid period: The case of Ibn al-Kayzānī
- Tez No: 994087
- Danışmanlar: DOÇ. DR. HASAN AKREŞ
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Dilbilim, Linguistics
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Batman Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Orta Çağ İslam dünyasının önemli siyasal ve dinî oluşumlarından biri olan Fâtımîler dönemi bağlamında, İsmailî düşünceye özgü kavramsal yapının Arap şiiri üzerindeki etkisini incelemekte, bu çerçevede dönemin dikkat çekici sûfî şahsiyetlerinden İbnü'l-Keyzânî'nin hayatı ve tasavvufî şiirlerini ele almaktadır. Araştırmanın kapsamını, Fâtımîler döneminde yaşamış bazı tasavvuf şairlerine ait günümüze ulaşan şiir örnekleri ile özellikle namaz, oruç, hac, övgü ve şükür gibi dinî pratiklerin yanı sıra velâyet, nûr, hüccetullah, vechullah ve yedullah gibi İsmailî terminolojiyi içeren şiirler oluşturmaktadır. Bununla birlikte çalışmada, İbnü'l-Keyzânî'nin şiirlerinde tasavvufî temaların nasıl yansıtıldığı ve bu temaların dönemin hâkim tasavvuf anlayışıyla ilişkisi analiz edilmektedir. Araştırmada temel kaynaklar olarak İmâdüddîn el-İsfahânî, İbn Hallikân, Sâbit el-Cevzî, Salah es-Safedî ve Tâcüddîn es-Sübkî gibi klasik tarih ve biyografi müelliflerinin eserlerinden yararlanılmıştır. Bunlara ek olarak Fâtımîler dönemi şiir geleneği ve İsmailî düşünce üzerine yapılmış modern akademik çalışmalar da değerlendirilmiştir. Çalışmanın temel amacı, İsmailî anlayışın tasavvufî şiir üzerindeki etkisini ortaya koymak ve İbnü'l-Keyzânî'nin geliştirdiği tasavvuf anlayışının, dönemin yerleşik tasavvuf geleneğinden hangi yönleriyle ayrıldığını tespit etmektir. Bunun yanı sıra, yabancı literatürde İbnü'l-Keyzânî'nin tasavvufî metinlerine dair elde edilen bulguların Türkçe akademik bağlamda yeniden ele alınarak geçerliliğinin teyit edilmesi de hedeflenmiştir. Araştırma sonucunda, Fâtımîler döneminde Arap şiirinin yalnızca estetik bir ifade biçimi olmadığı, aynı zamanda İsmailî düşüncenin ve siyasî söylemin aktarılmasında işlevsel bir araç olarak kullanıldığı tespit edilmiştir. Özellikle velâyet, nûr ve hüccetullah gibi kavramların şiirlerde bilinçli biçimde işlendiği; bu kavramlar aracılığıyla siyasî meşruiyetin ve ideolojik söylemin edebî bir dille inşa edildiği anlaşılmıştır. Bununla birlikte, İbnü'l-Keyzânî'nin İsmailî fikirlerin yaygın olduğu bir entelektüel ortamda, özgün ve yenilikçi bir tasavvuf anlayışı geliştirdiği görülmüştür. Bu bağlamda, tasavvufî şiirlerin tematik sınıflandırılmasına yeni ve özgün bir kavramsal çerçeve olarak Hicret-i Bâtıniyye terkibi önerilmiştir. Böylece çalışma, İbnü'l-Keyzânî'nin hem İsmailî düşünce tarihi hem de tasavvuf edebiyatı içerisindeki konumunu daha belirgin ve anlaşılır hâle getirmektedir.
Özet (Çeviri)
This study examines the influence of Ismaili conceptual thought on Arabic poetry during the Fatimid period, one of the prominent medieval Islamic states, and focuses on the life and Sufi poetry of Ibn al-Kayzānī, a distinctive mystical figure of this era. The scope of the research is defined by selected poetic works that have survived to the present day, composed by several Sufi poets of the period, which incorporate Ismaili terminology such as prayer, fasting, pilgrimage, praise and gratitude, as well as key doctrinal concepts including walāya, nūr, hujjat Allāh, wajh Allāh, and yad Allāh. In addition, the study analyzes the reflections of Sufi themes in Ibn al-Kayzānī's poetry and explores the particular characteristics of his mystical outlook within the broader context of medieval Sufism. The primary sources of this research include classical historical and biographical works by Imād al-Dīn al-Isfahānī, Ibn Khallikān, Thābit al-Jawzī, Salāḥ al-Dīn al-Ṣafadī, and Tāj al-Dīn al-Subkī, alongside modern scholarly studies on Fatimid poetic traditions and Ismaili thought. The main objective of the study is to determine the extent to which Ismaili doctrine influenced Sufi poetry and to identify the ways in which Ibn al-Kayzānī's mystical perspective diverges from the dominant Sufi traditions of his time. Furthermore, the study aims to reassess and verify, within a Turkish academic framework, the findings related to Ibn al-Kayzānī's Sufi texts that have previously appeared in foreign-language scholarship. The findings demonstrate that during the Fatimid period Arabic poetry functioned not merely as an aesthetic form of expression, but also as a significant medium for the dissemination of Ismaili ideology. Concepts such as walāya, nūr, and hujjat Allāh were deliberately employed in poetic discourse as instruments for constructing political legitimacy and conveying doctrinal messages through literary means. Moreover, the study reveals that Ibn al-Kayzānī developed an original and innovative Sufi interpretation within an intellectual environment heavily influenced by Ismaili ideas. In this context, the concept of Hijrat al-Bātiniyya (Inner or Esoteric Migration) is proposed as a new and original category in the thematic classification of Sufi poetry. Consequently, this research contributes to a clearer understanding of Ibn al-Kayzānī's position in both the history of Ismaili thought and the tradition of Sufi literature.
Benzer Tezler
- Büyük Selçuklu ve Eyyubiler'de siyaset eksenli sünni faaliyetler
The sunni activities based the poli̇ti̇cs during the reign of Great Seljuks and Ayyubids
İLHAN BARAN
- Gazzâli'nin Bâtınilere yönelttiği eleştiriler
Gazzâli's criitisism againist“Batyn”
BEDRİYE TIRPAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2017
DinEskişehir Osmangazi ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HÜSEYİN AYDIN
- Türk kültüründe dini törenler ve mevlid kutlamaları
Religious ceremonies in Turkish culture and celebrations of mawlid
R. BAHAR AKARPINAR
Doktora
Türkçe
1999
Halk Bilimi (Folklor)Hacettepe ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. DURSUN YILDIRIM
- Selâhaddîn-i Eyyûbî'nin tasavvufî yönü ve tarikatlar ile münasebeti
Selâhaddîn-i Eyyûbî'nin tasavvufî yönü ve tarikatlar ile münasebeti
ÖMER TAY
Yüksek Lisans
Türkçe
2017
TarihDicle ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. MEHMET SAİT MERMUTLU
- Eyyûbîler döneminde Eş'arîlik
Ash'arism in the Ayyubids period
MEHMET FERHAT İLHAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
DinAkdeniz ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ÖMER FARUK TEBER