Three essays on the tax gap in Türkiye
Türkiye'de vergi açığı üzerine üç deneme
- Tez No: 994237
- Danışmanlar: PROF. DR. HÜSEYİN ŞEN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Maliye, Finance
- Anahtar Kelimeler: Kayıt dışı ekonomi, Vergi uyumu, Informal economy, Tax compliance
- Yıl: 2025
- Dil: İngilizce
- Üniversite: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Maliye Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Vergiler, hemen hemen tüm ülkelerde kamu hizmetlerinin finansmanında en temel gelir kaynağını oluşturur. Bu nedenle, vergi gelirlerinin etkin ve eksiksiz biçimde tahsil edilmesi, kamu maliyesi açısından önemlidir. Mali disiplinin sağlanması, harcamaların sürdürülebilirliği ve kamu yatırımlarının finansmanı gibi birçok unsur vergi gelirlerinin istikrarlı yapısına bağlıdır. Kuramsal olarak, vergi sisteminin işleyişi, mükelleflerin yükümlülüklerini zamanında ve eksiksiz şekilde yerine getirmesi üzerine kuruludur. Ancak uygulamada, mükellefler ekonomik, psikolojik veya davranışsal nedenlerle gelirlerini eksik beyan etmekte veya beyan etmemektedir. Bu durum, potansiyel olarak tahsil edilebilecek vergi ile fiilen tahsil edilen vergi arasındaki farkı yaratmaktadır ve literatürde bu fark,“vergi açığı”veya“vergi boşluğu”olarak tanımlanır. Bununla birlikte, vergi açığı yalnızca bireysel düzeydeki mükellef davranışlarından değil aynı zamanda vergi idaresinin kapasitesi, kurumsal etkinlik düzeyi ve ekonomik yapı gibi makro ve yapısal faktörlerden de kaynaklanabilir. Dolayısıyla vergi açığı, bireysel vergi uyumsuzluklarının ötesinde, daha geniş ve çok boyutlu bir olgu olarak ele alınmalıdır. Bu tez, Türkiye'deki vergi açığı olgusunu çok boyutlu bir yaklaşımla ele almayı amaçlamaktadır ve bu doğrultuda üç ayrı makale olarak üç ayrı analiz yürütmeyi amaçlamaktadır. Tez, Türkiye'deki vergi kayıplarını üç makale aracılığıyla analiz eden bir tez olarak yapılandırılmıştır: kayıt dışı ekonomi yoluyla toplam vergi açığının tahmini, kişisel gelir vergisi açığının tahmini ve katma değer vergisi (KDV) açığının tahmini. Tezde, kayıt dışı ekonomi, kişisel gelir vergisi açığı ve KDV açığı için ayrı Çoklu Göstergeler Çoklu Nedenler – Multiple Indicators Multiple Causes (MIMIC) modelleri oluşturulmuştur. İlk bölümde, 2004 – 2021 yılları arasındaki kayıt dışı ekonomi oranı için tahmin edilen değerler, Raczkowski (2015) formülü kullanılarak genel vergi açığı oranının hesaplanmasında girdi olarak kullanılmıştır. İkinci ve üçüncü bölümlerde sırasıyla, 2005 – 2021 yılları arasındaki Kişisel Gelir Vergisi ve KDV açığının tahmin edilmesi için oluşturulan MIMIC modellerinin sonuçları, tahsilat ve tahakkuk oranları ile kıyaslanmış ve vergi açığı oranları doğrudan bu yöntem kullanılarak tahmin edilmiştir. Tezin temel amacı, Türkiye'de vergi açığı olgusunun ekonomik, yapısal ve kurumsal belirleyicilerini, yalnızca tahakkuk ve tahsilat arasındaki niceliksel farklılıklara indirgemeden, çok boyutlu bir yaklaşımla analiz etmektir. Dolayısıyla çalışma, vergi açığının yalnızca teknik bir maliyet faktörü olmadığını, aksine kayıt dışılık, istihdam yapısı ve vergi yüküyle yakından bağlantılı kapsamlı bir ekonomik sorun olduğunu ortaya koymaktadır.
Özet (Çeviri)
Taxes are the primary source of income for financing public services in almost all countries. Therefore, the effective and complete collection of tax revenues is important for public finance. Many elements, such as ensuring fiscal discipline, the sustainability of expenditures, and financing public investments, depend on a stable structure of tax revenues. In theory, the functioning of the tax system is based on taxpayers fulfilling their obligations on time and in full. In practice, however, taxpayers often underreport or fail to report their income for economic, psychological, or behavioral reasons. This situation creates the difference between the tax that could potentially be collected and the tax that is collected. This difference is known as the“tax gap”in the literature. However, the tax gap may arise not only from individual taxpayer behaviors but also from macro and structural factors such as the capacity of tax administration, the level of institutional efficiency, and the economic structure. Therefore, the tax gap should be considered as a broader and multidimensional phenomenon that extends beyond individual tax noncompliance. This thesis study aims to address the phenomenon of the tax gap in Türkiye with a multidimensional approach and, in this direction, conducts three separate analyses as three separate essays. The thesis is structured as a dissertation that analyzes tax losses in Türkiye through three essays: estimating the total tax gap through the informal economy, estimating the personal income tax (PIT) gap, and estimating the value-added tax (VAT) gap. In the thesis, separate Multiple Indicators Multiple Causes MIMIC models were established for the informal economy, the PIT gap, and the VAT gap. In the first section, the estimated informal economy values between 2004 and 2021 were used to calculate as inputs in the calculation of the general tax gap using the Raczkowski (2015) formula. The results of the MIMIC models created to estimate the PIT and VAT gaps between 2005 and 2021 were compared with the collection and accrual rates in the second and third sections, respectively. The tax gap was then estimated directly using this method. The main objective of the thesis is to analyze the economic, structural, and institutional determinants of the tax gap phenomenon in Türkiye using a multidimensional approach that does not reduce it to merely quantitative differences between accrual and collection. The thesis, therefore, demonstrates that the tax gap is not merely a technical cost factor, but rather a comprehensive economic issue that is closely linked to informality, employment structure, the quality of governance, and voluntary tax compliance.
Benzer Tezler
- Three essays on poverty alleviation programmes: Basic income, negative income tax and child benefit
Yoksulluğu azaltma programları üzerine üç deneme: Temel gelir, negatif gelir vergisi ve çocuk yardımı
ZEYNEP GİZEM CAN
- Essays on the life-cycle portfolio allocation in the presence of housing investment
Başlık çevirisi yok
CENGİZ TUNÇ
- Kamu ekonomisi ve çevre üzerine üç deneme
Three essays on public economics and the environment
OĞUZHAN BOZATLI
- The three empirical essays on environmental economics
Çevre ekonomisi üzerine üç ampirik deneme
ZEESHAN MALIK
Doktora
İngilizce
2022
EkonomiAnkara Yıldırım Beyazıt ÜniversitesiSosyal Politika Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ABDULKADİR DEVELİ
