Genç yetişkinlerde yaygın anksiyete bozukluğu belirtileri ve doğayla etkileşimin dikkat restorasyonu kuramı çerçevesinde incelenmesi: Türkiye ve Norveç'in karşılaştırılması
Investigation of generalized anxiety disorder symptoms in young adults and their interaction with nature within the framework of attention restoration theory: A comparison between Turkey and Norway
- Tez No: 994299
- Danışmanlar: PROF. DR. ÖZDEN YALÇINKAYA ALKAR
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Psikoloji, Psychology
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Psikoloji Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Doğa çeşitli kaynaklarıyla bireyin fizyolojik ve psikolojik iyi-oluşunu desteklemektedir. Ancak doğaya maruz kalmanın psikolojik faydalarının hangi bilişsel süreçlerle gerçekleştiği güncel tartışma konuları arasında yer almaktadır. Dikkat Restorasyonu Kuramı (Attention Restoration Theory [ART]) doğa ile etkileşimin faydalarını açıklayan temel kuramlardan biridir; Kuram doğa maruziyetinin özellikle yönlendirilmiş dikkat mekanizması üzerindeki olumlu etkilerini ve modern yaşamın neden olduğu zihinsel yorgunluğu azaltma potansiyelini vurgular. Bu çalışmada doğa maruziyeti, zihinsel yorgunluk ve yaygın anksiyete bozukluğu (YAB) belirtileri arasındaki ilişkiyi, ART çerçevesinde, algılanan restoratiflik ve bilinçli farkındalığın aracı rolünü inceleyerek kültürlerarası bir bağlamda araştırmayı amaçlamıştır. YAB'deki kaygının dikkatle olan yakın ilişkisi ve YAB'nin bilişsel belirtileri (çalışma belleği, gecikmeli bellek, görsel uzamsal beceriler ve olaysal bellek işlevlerinde zayıflama) göz önüne alındığında, doğa maruziyetinin YAB belirtilerini azaltmadaki etkisi ART çerçevesinde incelenmiştir. Çalışma, kesitsel ve korelasyonel bir araştırma desenini benimseyerek Türkiye ve Norveç'ten genç yetişkin katılımcıları (18-26 yaş arası) karşılaştırmıştır. Norveç'in daha az kentleşmiş ve yeşil alanların yaygın olduğu yapısı, kültürel farklılıkları karşılaştırmak için uygun bir bağlam sunmuştur. Katılımcılar, sosyal medya platformları ve üniversite ağları aracılığıyla toplanmış olup, Türkiye'den 224 (154 kadın, 70 erkek) ve Norveç'ten 123 (93 kadın, 30 erkek) kişi çalışmaya katılmıştır. Veriler, Google Formlar ve Nettskjema aracılığıyla demografik ve psikometrik ölçümler (YAB-7 Ölçeği, Zihinsel Yorgunluk Ölçeği, Bilinçli Farkındalık Ölçeği, Doğayla İlişki Ölçeği, Algılanan Restoratiflik Ölçeği, Algılanan Restoratiflik Ölçeği Kısa Formu) kullanılarak toplanmıştır. Veri analizi IBM SPSS 28 kullanılarak yapılmış, Pearson korelasyon analizi, çok değişkenli varyans analizleri (MANOVA), aracılık analizleri gerçekleştirilmiştir. Özellikle ART'nin kuramsal çerçevesini test etmek yapısal eşitlik modellemesi (Structural Equation Modelling [SEM]) ve çok gruplu yapısal eşitlik modellemesi (Multi-group SEM) kullanılmıştır. Ana bulgularda Türkiye katılımcılarına ait modelin veriye iyi uyum sağladığı gözlemlenmiştir. Norveç katılımcılarına ilişkin modelin de veriye uyum sağladığı bulunmuştur. Bununla birlikte çoklu grup yapısal eşitlik modellemesi analizlerinde metrik değişmezliğin (faktör yüklerinin) ve yapısal yolların (yol katsayılarının) gruplar arasında farklılık gösterdiği tespit edilmiştir. Bu bulgu, modeldeki bazı ilişkilerin kültürel bağlama duyarlı olduğunu göstermektedir. Türkiye katılımcı grubunda, doğa maruziyetinin algılanan restoratiflik üzerinde anlamlı ve olumlu bir etkisi olduğu ve bilinçli farkındalığın zihinsel yorgunluğu negatif yönde yordadığı gözlemlenmiştir. Norveç grubunda ise doğa maruziyetinin algılanan restoratiflik üzerindeki yordayıcı etkisi daha güçlü ve bilinçli farkındalık ile zihinsel yorgunluk arasındaki olumsuz ilişki daha belirgin şekilde gözlenmiştir. Her iki grupta da zihinsel yorgunluğun anksiyete belirtilerini anlamlı şekilde yordadığı tespit edilmiştir. Dolaylı etki analizleri incelendiğinde, Türkiye'de doğa maruziyetinin algılanan restoratiflik ve bilinçli farkındalık aracılığıyla yaygın anksiyete belirtileri üzerinde anlamlı bir dolaylı etkisi olduğu görülmüştür. Başka bir deyişle doğaya maruz kalmak, algılanan restoratiflik ve bilinçli farkındalık yoluyla anksiyete belirtilerini dolaylı olarak azaltmaktadır. Norveç'te ise bu dolaylı etkinin anlamlı olmadığı gözlemlenmiştir. Genel olarak, doğa maruziyetinin zihinsel yorgunluğu azaltması ve bunun yaygın anksiyete belirtilerine etkisi, ART'nin bilişsel yenilenme boyutuna doğrudan kanıt sunmaktadır. Bilinçli farkındalık hem zihinsel yorgunluğu hem de YAB belirtilerini anlamlı düzeyde yordayarak önemli bir koruyucu faktör olarak öne çıkmıştır. Bu etki, doğa ile etkileşimin psikolojik yararlarını artırıcı bir unsur olarak değerlendirilebilir. Sonuç olarak bu çalışma doğa ile kurulan ilişkinin ve doğada geçirilen zamanın YAB gibi yaygın psikolojik sorunların azaltılmasında dolaylı ve doğrudan yollarla etkili olabileceğini göstermiştir. Doğanın zihinsel yorgunluk üzerindeki iyileştirici etkisi hem kuramsal hem de uygulamalı düzeyde önemli katkılar sunmaktadır. Özellikle ART çerçevesinden bakıldığında, bu bulgular doğanın dikkat sistemi üzerindeki restoratif gücünün yalnızca kısa vadeli rahatlama ve zihinsel yorgunluğun giderilmesi değil, yaygın anksiyete belirtileri gibi psikolojik problemlerin yönetiminde de uzun vadeli bir kaynak olabileceğini göstermektedir. Bilinçli farkındalık ve algılanan restoratifliğin bu etkileşimde oynadığı rol, doğa temelli psikolojik müdahalelerin bireyselleştirilmesi ve güçlendirilmesi açısından değerlidir.
Özet (Çeviri)
Nature, with its diverse resources, supports both the physiological and psychological well-being of individuals. However, the specific cognitive mechanisms underlying these psychological benefits remain a topic of ongoing debate. One of the foundational frameworks explaining the benefits of interacting with nature is the Attention Restoration Theory (ART), which emphasizes the positive effects of nature, particularly on directed attention mechanisms, and its potential to mitigate mental fatigue caused by modern life. This study aimed to explore the relationship between nature exposure, mental fatigue, and symptoms of Generalized Anxiety Disorder (GAD) within the framework of ART, by examining the mediating roles of perceived restorativeness and mindfulness across a cross-cultural context. Given the well-documented association between anxiety in GAD and attentional processes, as well as the cognitive impairments (e.g., working memory, delayed recall, visuospatial skills, and episodic memory), this study examined whether nature exposure could alleviate GAD symptoms through the framework of ART. This cross-sectional, correlational study compared young adults (aged 18–26) from Turkey and Norway. Norway's less urbanized environment and abundance of green spaces provided a suitable setting for cross-cultural comparison. Participants were recruited via social media and university networks, comprising 224 individuals from Turkey (154 female, 70 male) and 123 from Norway (93 female, 30 male). Data were collected via Google Forms and Nettskjema, utilizing demographic and psychometric instruments: GAD-7, Mental Fatigue Scale, Mindfulness Scale, Nature Relatedness Scale, Perceived Restorativeness Scale (PRS), and PRS–Short Form. Analyses were performed using IBM SPSS 28, including Pearson correlation, multivariate analysis of variance (MANOVA), and mediation analyses. Structural Equation Modeling (SEM) and Multi-group SEM were specifically used to test ART's theoretical framework. Main findings showed that the model fit the data well for Turkish participants. Similarly, the model also fit for Norwegian participants. Furthermore, multi-group SEM analyses revealed that both metric invariance (factor loadings) and structural paths differed between groups, indicating that some relationships in the model are culturally sensitive. For the Turkish group, nature exposure had a significant and positive effect on perceived restorativeness, and mindfulness significantly predicted lower levels of mental fatigue. Among the Norwegian participants, nature exposure more strongly predicted perceived restorativeness, and the negative association between mindfulness and mental fatigue was more pronounced. In both groups, mental fatigue significantly predicted anxiety symptoms. Mediation analysis revealed that, in the Turkish sample, nature exposure indirectly affected GAD symptoms through perceived restorativeness and mindfulness. Meaning that exposure to nature decreases anxiety symptoms through mediating effects of perceived restorativeness and mindful awareness. However, this indirect pathway was not significant in the Norwegian sample. Overall, the reduction in mental fatigue via nature exposure and its influence on anxiety symptoms provided direct support for ART's cognitive restoration proposition. Mindfulness emerged as a significant protective factor, predicting both reduced mental fatigue and fewer GAD symptoms. It may serve as a booster of the psychological benefits gained through nature exposure. In conclusion, this study demonstrates that the relationship established with nature—and the time spent in natural settings—may effectively reduce the symptoms of common psychological problems such as GAD, through both direct and indirect mechanisms. Nature's restorative impact on mental fatigue offers valuable theoretical and practical insights. Viewed through the framework of ART, the findings suggest that nature's influence on attentional systems may offer not only short-term mental relief but also long-term resilience against psychological difficulties like anxiety symptoms. The mediating roles of mindfulness and perceived restorativeness highlight the importance of personalizing and enhancing nature-based psychological interventions.
Benzer Tezler
- Obezite hastalarında yaşam kalitesi ve anksiyete ilişkisi
Quality of life in obesity patients and relationship with anxiety
SEYİTALİ SİNAN DAĞBAKAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
PsikolojiÜsküdar ÜniversitesiBağımlılık Danışmanlığı ve Rehabilitasyon Ana Bilim Dalı
PROF. DR. GÜL ERYILMAZ BEYTAŞ
- Genç yetişkinlerde öz anlayış ve yaygın anksiyete bozukluğu ilişkisinde psikolojik esnekliğin aracılık rolünün incelenmesi
Investigating the mediating role of psychological flexibility in the relationship between self-compassion and generalized anxiety disorder in young adults
ELVAN ELA DENİZ
Yüksek Lisans
İngilizce
2024
PsikolojiYakın Doğu ÜniversitesiKlinik Psikoloji Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ALİYE EZGİ ULU
- Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunda aracı faktör olarak algılanan ebeveyn tutumlarını kullanarak, genç yetişkinlerde yaygın anksiyete bozukluğu ilişkisinin değerlendirilmesi
Perceived parenting styles as a mediator of the relationship between attention deficit hyperactivity disorder and general anxiety disorder in young adults
BAŞAK KARSLIGİL
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
PsikolojiBahçeşehir ÜniversitesiPsikoloji Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ SADIGA OSMANLI SHIROLU
- Maneviyat yönelimli bilişsel davranışçı grup terapisinin anksiyete ve iyi oluş üzerindeki etkilerine ilişkin deneysel bir araştırma
An experimental study on the effects of spiritually oriented cognitive behavioral group therapy on anxiety and well-being
DİLEK EKİNCİ
- Tıp fakültesi öğrencilerinde sosyal medya bağımlılığı, kişilik özellikleri ve beden imajı arasındaki ilişkinin incelenmesi
Examination of the relationship between social media addiction, personality trai̇ts and body image in medical school students
ERSİN KARAYTU
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2023
PsikiyatriKahramanmaraş Sütçü İmam ÜniversitesiRuh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. EBRU FINDIKLI