Yenisey yazıtlarında isim yapımı
Noun formation in the yenisei inscriptions
- Tez No: 994301
- Danışmanlar: PROF. DR. AKARTÜRK KARAHAN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Yenisey yazıtları, Türk runik, yapım ekleri, etimoloji, isim yapımı, Dil bilgisi-yapım ekleri, Eski Türkçe, Eskicil kelimeler, Göktürkçe, Köken bilim, Runik alfabe, Söz varlığı, Söz yapımı, İsim yapım ekleri, Yenisey inscriptions, Turkic runic, derivational affixes, etymology, noun formation, Grammar-constructive affix, Old Turkish, Archaic words, Kök Turks Language, Runik alphabet, Vocabulary, Word formation, Yenisei Inscriptions
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Yenisey yazıtları, Rusya Federasyonu'na bağlı Tuva ve Hakasya özerk bölgelerinden geçen Yenisey Nehri boyunca dikili taş, mezar taşı, ayna, metal gibi çeşitli malzemeler üzerine Türk runik harfleriyle yazılmış, günümüze kadar 300 civarında ele geçirilen irili ufaklı yazıtlardır. Bu yazıtların Türk runik harfli kağanlık yazıtlarından farklı sözcükler barındırması, Türkçenin erken dönemindeki bazı ses değişimlerinin izlenmesi, kapalı e sesinin farklı bir işaretle gösterilmesi gibi diyalektolojik veriler sunması; bu metinlerdeki söz yapım yollarının tarihî dönem sözlük ve gramerleri dışında da incelenmesini gerektirmiştir. Çalışmanın amacı, bu metinlerindeki isim türetme eklerini ve bu eklerle türeyen sözcükleri tespit ederek morfolojik yapıyı değerlendirmektir. Çalışmanın ana materyalini Aydın 2019'daki Yenisey yazıtlarının tamamı oluşturmakla birlikte tespit edilen sözcüklerle ilgili okuma-anlamlandırma yorumlarında başka çalışmalar da karşılaştırılmıştır. Eklerin Türk runik metinlerden Türkiye Türkçesine kadarki tarihî serüveni takip edilmiştir. Ekin tespit edildiği her sözcük için madde başı yapılarak tahlili verilmiş, yapılan etimoloji çalışmaları ve sözlük verileri de karşılaştırılarak Türkçenin tarihî dönemlerindeki farklılıklar gösterilmiştir. İki ana bölümde“Fiilden İsim Yapımı”başlığı altında doksan dört sözcük ve on sekiz ek,“İsimden İsim Yapımı”başlığı altında seksen üç sözcük ve yirmi yedi ek olmak üzere toplamda yüz yetmiş yedi sözcük ve otuz beş ek değerlendirilmiştir. Ek ve sözcüklerin diyalektolojik verileri, oluşma yolları, kullanım sıklıkları, Türkiye Türkçesine kadarki süreci görülmüştür. Sonraki çalışmalarda birleştirme ve ödünçleme metotları da kullanılarak yaşayan Türk lehçeler verilerle bu yazıtlarla ilgili bütün okuma-anlamlandırma önerileri bir araya getirildiğinde daha farklı sonuçlara ulaşılabileceği anlaşılmıştır. Sonuç olarak Türk runik metinlerin sözlük çalışmalarına Yenisey bölgesi özelinde katkı sağlanmaya çalışılmıştır.
Özet (Çeviri)
The Yenisei inscriptions are inscriptions of various sizes, numbering around 300 to date, written in Turkic runic letters on various materials such as standing stones, gravestones, mirrors, and metal along the Yenisei River, which flows through the autonomous regions of Tuva and Khakassia, part of the Russian Federation. These inscriptions contain words that differ from those found in khanate inscriptions written in Turkic runic script. They also provide dialectological data, such as evidence of certain sound changes in early Turkic and the representation of the closed e sound with a different sign. This necessitates the examination of word formation in these texts outside the scope of historical dictionaries and grammars. The aim of this study is to evaluate the morphological structure by identifying the noun-deriving suffixes in these texts and the words derived with these suffixes. While the main material of the study consists of all the Yenisey inscriptions in Aydın 2019, other studies have also been compared in the reading and interpretation of the identified words. The historical journey of the suffixes from the Turkic runic texts to modern Turkish has been traced. An entry has been created for each word in which the suffix was identified, and its analysis has been provided. The differences in Turkish throughout its historical periods have been demonstrated by comparing the etymological studies and dictionary data. Under the heading 'Derivation of Nouns from Verbs,' ninety-four words and eighteen suffixes were evaluated in two main sections, while under the heading 'Derivation of Nouns from Nouns,' eighty-three words and twenty-seven suffixes were evaluated, totalling one hundred and seventy-seven words and thirty-five suffixes. The dialectological data of the suffixes and words, their formation paths, frequency of use, and the process up to Turkish were examined. It was understood that in subsequent studies, by combining the methods of amalgamation and borrowing, and bringing together all the reading and interpretation suggestions related to these inscriptions with data from living Turkish dialects, different results could be achieved. In conclusion, an attempt has been made to contribute to the lexical studies of Turkish runic texts, specifically in the Yenisey region.
Benzer Tezler
- Tarih-i Burhaneddin-i Belhi (Lady Sheil'in anıları)
History of Burhaneddin-i Belhi (Memories of Lady Sheil)
NİHAL ÇANKAYA
Yüksek Lisans
Türkçe
1999
Doğu Dilleri ve Edebiyatıİstanbul ÜniversitesiFars Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET KANAR
- Yenisey yazıtlarındaki hâller
Cases in the Yenisei inscriptions
GÜLZAT NURDİN KIZI
Yüksek Lisans
Türkçe
2006
Türk Dili ve EdebiyatıKırgızistan-Türkiye Manas ÜniversitesiTürkoloji Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. KADIRALI KONKOBAYEV
YRD. DOÇ. DR. SEMRA ALYILMAZ
- Writing of(f) hunger, life, and the self: Biopolitics and poetics of Nâzim Hikmet's hunger strike
Açlığı, yaşamı ve kendini yazma(ma)k: Nâzım Hikmet'in açlık grevinin biyopolitikası ve poetikası
EMRE KESER
Yüksek Lisans
İngilizce
2021
Türk Dili ve EdebiyatıBoğaziçi ÜniversitesiAtatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. CENGİZ KIRLI
DR. ÖĞR. ÜYESİ KUTLUĞHAN SOYUBOL
- Yenisey yazıtları (Transliterasyon, transkripsiyon, çeviri, açıklama, metin ve dizin)
Yenisey inscriptions (Transliteration, transcription, translation, explanation, text, index)
SERKAN ŞEMEN
Doktora
Türkçe
2016
Türk Dili ve Edebiyatıİstanbul ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AYŞEGÜL SERTKAYA