Türkiye'deki dini oluşumlar bağlamında toplumsal ve kültürel ethos: Menzil örneği
Social and cultural ethos in the context of religious formations in Turkey: The case of Menzil
- Tez No: 995482
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ OSMAN ÖZARSLAN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Sosyoloji, Sociology
- Anahtar Kelimeler: Din Sosyolojisi, Tarikat Oluşumları, Ethos, Menzil, Sociology of Religion, Tariqat Formations, Ethos, Menzil, Religious sociology
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Başkent Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Sosyoloji Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Sosyoloji Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Tarikat oluşumları, tarihsel olarak dini aidiyetin, manevi tatminin ve topluluk bilincinin inşasında önemli bir rol oynamakta ve günümüzde yalnızca dini işlevlerle sınırlı kalmayan aynı zamanda toplumsal ve kültürel ethos üretimi üzerinden bireylere çeşitli dünyevi imkânlar sunan yapılar olarak karşımıza çıkmaktadır. Türkiye gibi tarikat yapılanmalarının toplumsal doku içerisinde tarihsel sürekliliğe sahip olduğu ve farklı toplumsal kesimlere hitap edebilme kapasitesi nedeniyle toplumsal etkisini istikrarlı biçimde koruduğu ülkelerde, bu tür dini-sosyal oluşumların incelenmesi akademik açıdan bir gereklilik olarak ortaya çıkmaktadır. Bu çalışma da söz konusu gerekliliğin bir sonucu olarak tasarlanmıştır. Bu doğrultuda araştırmanın temel sorusu tarikatların bireylere vaat ettikleri dini ve dünyevi faydaların hangi toplumsal ve kültürel anlam dünyaları içerisinde şekillendiği ve bireylerin yaşam pratiklerini nasıl etkilediği olmuştur. Bu soru bağlamında tarikat oluşumları üzerine değerlendirmeler yapılmış, Nakşibendi tarikatı, Menzil grubu ve kurucuları, öncü şahsiyetleri, tarihi, doktrinleri ve ritüelleri başta olmak üzere tasavvufi kavramlar ve ritüeller, faaliyet alanları, davranış ve tutumları kapsamlı bir şekilde ele alınmıştır. Metodolojik olarak çalışma nitel veri toplama tekniklerine dayanmaktadır. Literatür taraması ve doküman analizi yoluyla tarikatların tarihsel gelişimleri, kamusal söylemleri ve sosyolojik işlevleri incelenmiştir. Elde edilen veriler tematik analiz yöntemiyle değerlendirilerek tarikatların bireylerle kurdukları ilişkiler, dini-dünyevi vaatlerin toplumsal karşılıkları ve bireylerin deneyimleri üzerinden anlamlandırılmıştır. Bu noktada araştırma, betimleyici bir çerçevenin ötesine geçerek tarikat oluşumlarını toplumsal işlevleri ve anlam üretim kapasiteleri üzerinden analitik bir düzleme taşımaktadır. Dolayısıyla çalışma, tarikat oluşumlarını din sosyolojisi perspektifi doğrultusunda ele alarak, bu yapıların bireylerin dini ve dünyevi yaşam pratikleri üzerindeki etkilerini çok boyutlu bir yaklaşımla incelemektedir. Araştırma, tarikatların yalnızca manevi rehberlik sunan dini yapılar olarak değil, aynı zamanda sosyal dayanışma, güvenlik, karşılıklı destek mekanizmaları, kimlik inşası ve toplumsal statü üretimi gibi alanlarda işlev gören ve bu yönüyle toplumsal aidiyetin ve kültürel ethosun önemli üreticileri olarak karşımıza çıkan toplumsal aktörler olarak nasıl konumlandığını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu bağlamda çalışma, özellikle Nakşibendi geleneği içinde yer alan Menzil dini oluşumunu merkeze alarak, bireylerin bu yapılarla kurdukları aidiyet ilişkilerini, anlam dünyalarını ve gündelik yaşam pratiklerini, kutsal olanın toplumsal yapıda üstlendiği dünyevi işlevleri yalnızca inanç düzeyinde değil, aidiyet ilişkileri ve ahlaki yönelimler üzerinden inşa edilen dünyevi bir ethos bağlamında çözümlemektedir.
Özet (Çeviri)
Religious orders (tariqats) have historically played an important role in building religious belonging, spiritual satisfaction, and a sense of community. Today, they are not limited to purely religious functions; they also offer individuals various worldly opportunities by producing a social and cultural ethos. In Turkey, where tariqat structures have shown historical continuity within the social fabric and have maintained their influence by appealing to different social groups, studying such religious-social formations has become an academic necessity. This study was designed as a response to that need. The main research question focuses on how the religious and worldly benefits promised by tariqats are shaped within specific social and cultural meaning systems, and how these promises affect individuals' daily lives. Within this framework, the study examines tariqat formations in general and focuses in detail on the Naqshbandi order and the Menzil group, including their founders, leading figures, history, doctrines, Sufi concepts and rituals, fields of activity, as well as their attitudes and practices. Methodologically, the study is based on qualitative data collection techniques. Through literature review and document analysis, the historical development, public discourse, and sociological functions of tariqats are analyzed. The collected data are evaluated using thematic analysis and interpreted through the relationships tariqats establish with individuals, the social meanings of their religious and worldly promises, and individuals' lived experiences. Going beyond a purely descriptive approach, the research places tariqat formations on an analytical level by focusing on their social functions and meaning-making capacities. From the perspective of the sociology of religion, the study examines the effects of these structures on individuals' religious and worldly life practices through a multi-dimensional approach. The research aims to show that tariqats function not only as religious structures providing spiritual guidance, but also as social actors that operate in areas such as social solidarity, security, mutual support mechanisms, identity formation, and the production of social status. In this sense, they emerge as important producers of social belonging and cultural ethos. Focusing specifically on the Menzil religious formation within the Naqshbandi tradition, the study analyzes individuals' sense of belonging, meaning worlds, and everyday life practices in relation to these structures. It examines the worldly functions of the sacred within social life not only at the level of belief, but within the context of a worldly ethos constructed through belonging relationships and moral orientations.
Benzer Tezler
- Siyasal iletişimde şarkı kullanımı: 2019 yerel seçimlerinde AK Parti örneği
The use of songs in political communication: The case of AK Parti in 2019 local elections
HAKAN SİPAHİOĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
İletişim BilimleriGalatasaray ÜniversitesiRadyo Televizyon ve Sinema Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ GÜLSÜN GÜVENLİ
- Kulturspezifische wörter im Deutschen und ihre vermittlung ins Turkische
Başlık çevirisi yok
HACI YILDIZ
- Kırgızistan'daki dini faaliyetlerin yaygın din eğitimi açısından değerlendirilmesi (2000-2017 yılları arası)
Assessment of religious activity in the Kyrgyz republic from the point of view of informal religious education (Between 2000-2017)
NURBEK SHAMRALIEV
Doktora
Türkçe
2023
DinDokuz Eylül ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ŞÜKRÜ KEYİFLİ
- Türkiye'de inanç temelli siyasal şiddet:“2 Temmuz 1993 Sivas örnek olayı”
Political violence based on faith in Turkey:“July 2, 1993 Sivas sample event”
ALPER KASIMOĞLU
Doktora
Türkçe
2023
Siyasal BilimlerAnkara Hacı Bayram Veli ÜniversitesiSiyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. KEMAL GÖRMEZ
- Muslim-left beyond the politics of identity in Turkey: Labor and Justice Platform
Kimlik siyasetinin ötesinde Türkiye'de Müslüman-sol: Emek ve Adalet Platformu
BATUHAN PARMAKSIZ
Yüksek Lisans
İngilizce
2021
Siyasal BilimlerAnkara Sosyal Bilimler ÜniversitesiSiyaset Bilimi Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ SEVAL YAMAN
