Türkiye'de tren iç mekanlarının tarihini demiryol dergisi üzerinden okumak
Reading the history of train interiors in Türkiye through the railway magazine
- Tez No: 995624
- Danışmanlar: DOÇ. DR. UMUT ŞUMNU
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Arşiv, İç Mimari ve Dekorasyon, Mimarlık, Archive, Interior Design and Decoration, Architecture
- Anahtar Kelimeler: Tren İç Mekanları, Modern İç Mekan, Türkiye Demiryolları, Avrupa Demiryolları, Amerika Demiryolları, Train Interiors, Modern Interior, Turkish Railways, European Railways, American Railways
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Başkent Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: İç Mimarlık ve Çevre Tasarımı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: İç Mimarlık ve Çevre Tasarımı Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, 19. yüzyılın sonlarından 20. yüzyılın son çeyreğine kadar olan süreçte, Türkiye'deki tren iç mekânlarının tarihsel gelişimini uluslararası bir perspektifle ve 1925-1991 yılları arasında yayınlanan“Demiryol”dergisinin birincil kaynak analizine dayalı olarak incelemektedir. Araştırma, demiryolu vagon iç mekânlarındaki değişimin sadece teknolojik bir ilerleme değil, aynı zamanda sosyal, siyasi ve estetik gelişmelerin mekânsal bir yansıması olduğu varsayımı üzerine kurgulanmıştır. Uluslararası ölçekte gerçekleştirilen okumalar, 1850-1910 periyodunda Viktoryen dönemin ağır dekorasyonlu ve mahremiyeti önceleyen“Vagon Palas”anlayışının, 1930'larla birlikte yerini hıza, ergonomiye ve teknolojiye dayalı Streamliner Modernizmi'ne bıraktığını kanıtlamaktadır. Uluslararası ölçekte vagonlar; sinema, kütüphane ve panoramik gözlem alanları gibi işlevlerle kentsel sosyal yaşamın mobil bir simülasyonuna dönüşürken, Türkiye bağlamında bu süreç, imparatorluk mirası olan eklektik şatafattan Cumhuriyet'in tam bağımsızlık ve çağdaşlaşma idealini temsil eden rasyonel ve modernist bir milli kimliğe geçişi simgelemektedir. Atatürk Vagonu örneğinde somutlaşan bu sadeleşme, Türkiye'deki erken dönem modern iç mimarlık pratiğinin raylar üzerindeki manifestosu niteliğindedir. Türkiye örneğinde demiryolu iç mekânları, uluslararası örneklerdeki eğlence odaklı yaklaşımlardan farklı olarak; Eğitim Vagonları, İmdat (Sağlık) Vagonları ve mobil ofis işlevi gören siyasi vagonlar aracılığıyla moderniteyi Anadolu'nun en ücra noktalarına ulaştıran stratejik birer“mobil kamu alanı”olarak özgünleşmiştir. 1950'ler sonrası süreçte, özellikle Adapazarı Cer Atölyesi bünyesinde başlayan yerli vagon üretimi, tasarımda dışa bağımlılıktan endüstriyel bir rasyonalizasyona geçişi temsil etmektedir. Mavi Tren ve Boğaziçi Ekspresi gibi projelerle standardize edilen 180 derece dönebilen Pullman koltuk sistemleri, floresan aydınlatma entegrasyonu, formika kaplamalar ve paslanmaz çelik ii üniteler; iç mekân konforunun geniş halk kitlelerine yayıldığı“tasarımın demokratikleşmesi”evresini belgelemektedir. Demiryol Dergisi üzerinden gerçekleştirilen bu tarihsel okuma, Türkiye'deki vagon iç mekânlarının küresel tasarım anlayışlarını teknik düzeyde yakından takip ettiğini, aynı zamanda bu etkileri ulusal kalkınma ve toplumsal modernleşme hedefleri doğrultusunda yeniden yorumlayarak özgün bir yerel tasarım dili de inşa ettiğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak bu tez, tren iç mekânlarını sadece teknik birer nesne değil, dönemin estetik ve sosyo-politik dönüşümlerinin mekânsal izdüşümleri olarak analiz ederek mimarlık ve tasarım tarihi literatürüne disiplinlerarası özgün bir katkı sunmaktadır.
Özet (Çeviri)
This study examines the historical development of train interiors in Türkiye from the late 19th century to the last quarter of the 20th century from an international perspective, based on a primary source analysis of the“Demiryol”magazine published between 1925 and 1991. The research is based on the assumption that the changes in railway carriage interiors are not only a technological advancement but also a spatial reflection of social, political, and aesthetic developments. International studies demonstrate that the heavily decorated and privacy-focused“Wagon Palace”concept of the Victorian era (1850-1910) gave way to Streamliner Modernism, based on speed, ergonomics, and technology, in the 1930s. On an international scale, train carriages are transforming into a mobile simulation of urban social life with functions such as cinemas, libraries, and panoramic observation areas, while in the Turkish context, this process symbolizes a transition from the eclectic splendor inherited from the empire to a rational and modernist national identity representing the Republic's ideal of complete independence and modernization. This simplification, exemplified by the Atatürk Wagon, is a manifesto on rails for early modern interior design practice in Türkiye. In the case of Turkey, unlike the entertainment-focused approaches seen in international examples, railway interiors have become unique strategic“mobile public spaces”that bring modernity to the most remote corners of Anatolia through training wagons, emergency (health) wagons, and political wagons that function as mobile offices. The period after the 1950s, particularly the domestic wagon production that began within the Adapazarı Railway Workshop, represents a shift from dependence on foreign design to an industrial rationalization. Projects like the Blue Train and the Bosphorus Express, which standardized 180-degree rotating Pullman seat systems, integrated fluorescent lighting, Formica coverings, and stainless steel units, document the“democratization of design”phase, where iv interior comfort was made accessible to a wider audience. This historical reading, conducted through the Railway Magazine, reveals that Turkish train carriage interiors closely followed global design trends at a technical level, while also reinterpreting these influences in line with national development and social modernization goals, thus creating a unique local design language. In conclusion, this thesis offers an original interdisciplinary contribution to the literature of architectural and design history by analyzing train interiors not merely as technical objects, but as spatial reflections of the aesthetic and socio-political transformations of their time.
Benzer Tezler
- Understanding the train travel environment for digitally engaged passengers: Exploring passenger experience on high-speed rail
Dijital olarak etkin yolcular için tren seyahat ortamını anlamak: Yüksek hızlı trende yolcu deneyiminin keşfi
GÜLARA MAT
Yüksek Lisans
İngilizce
2026
Endüstri Ürünleri Tasarımıİstanbul Teknik ÜniversitesiEndüstriyel Tasarım Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ EKREM CEM ALPPAY
- 2001 Krizi`nden sonra Türkiye'de izlenen makro ekonomik politikalar ve bu politikaların dış ticarete olan etkisi (Konya ili örneği)
The macro economic policies followed in Turkey after Crisis of 2001 and impact of these policies on foreign trade (Konya city case)
BİLGE AFŞAR
- Türkiye'deki çelik demiryolu köprülerinin deprem etkisi altında olasılıksal yöntemler yardımı ile incelenmesi
Investigation of seismic behaviour of steel railway bridges in Turkey with probabilistic aproaches
MEHMET FATİH YILMAZ
Doktora
Türkçe
2018
Deprem Mühendisliğiİstanbul Teknik Üniversitesiİnşaat Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ BARLAS ÖZDEN ÇAĞLAYAN
- Modernizmin Erken Cumhuriyet Dönemi konutlarında iç mekan organizasyonuna etkisinin Arkitekt dergisi üzerinden incelenmesi
The effect of modernism on interior organization in Early Republic Period housing review from Arkitekt journal
SENA TUĞCU
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
İç Mimari ve Dekorasyonİstanbul Kültür Üniversitesiİç Mimarlık ve Çevre Tasarımı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. GÜLAY USTA
- Ulaşım coğrafyası açısından bir etüt: Türkiye hava ulaştırması
A Study in view of transportation geography: Turkish air transportation
AHMET HALUK ÖZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2002
UlaşımAtatürk ÜniversitesiOrtaöğretim Sosyal Alanlar Eğitimi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. İHSAN BULUT