Harezm tarihi ( XIII. - XVI. Yy. )
History of Khwarezm (XIII. - XVI. Centuries)
- Tez No: 996473
- Danışmanlar: PROF. DR. ÜÇLER BULDUK
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Tarih, Antropoloji, Coğrafya, History, Anthropology, Geography
- Anahtar Kelimeler: Amu Darya, Aral Gölü Havzası, Batı Türkistan, Harezm, Orta Asya, Amu Darya, Aral Lake Basin, Western Turkistan, Khwarezm, Central Asia
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Tarih Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Genel Türk Tarihi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Harezmşahların idarî merkezi olan Harezm, 1220 yılında Moğollar tarafından işgal edildi. Harezm'in siyasî merkezi konumundaki Köhne Ürgenç, Cuci Ulusu'nun hâkimiyetine bırakılırken, güneydeki Kat ve Hive gibi kasabalar Çağatay Ulusu'nun idaresine geçti. Emir Timur'un seferlerine kadar, İlhanlılar ve Çağatay ulusunun küçük çaplı müdahaleleri dışında, bölge yaklaşık bir buçuk asra yakın bir süre Altın Orda hâkimiyetinde kaldı (1221–1370). Harezm, Altın Orda'nın en önemli tarım ve ticaret merkezlerinden biri olmasının yanı sıra, Çin'e yönelen tüccar ve misyonerlerin güzergâhında bir terminal işlevi görmekteydi. Deşt-i Kıpçak'tan Hindistan ve İran'a ulaşan yollar üzerinde önemli bir kavşak noktasıydı. Harezm, Altın Orda sahasının nüfuzlu emirlerinden Kutluk Timur ile Timurlular döneminde Şahruh'un önde gelen emirlerinden Şah-Melik gibi kişilere emanet edilmiştir. Bu durum, Harezm yöneticilerinin ulus hiyerarşisi içerisindeki konumlarını göstermesi bakımından dikkat çekicidir. Toktamış Han'ın Mangışlak üzerinden Mâverâünnehir'e yönelik saldırılarında Harezm'i bir merkez olarak kullanması üzerine, bölge Emir Timur tarafından tahrip edildi. Ardından Harezm'de, Ebulhayr Han ve Şibanî Muhammed Han'a bağlı Özbek unsurlarının nüfuz ettiği yeni yerleşimler ortaya çıktı. Şibanî Muhammed Han, Kazaklara karşı yürüttüğü askerî harekâtlarda Harezm'i ileri bir karakol ve ticareti denetleyen bir gümrük noktası olarak kullandı. Onun ölümünün ardından bölge kısa bir süre Safevîler tarafından atanan valilerce idare edildi. XVI. yüzyılın ilk çeyreğinde Yadigâr Han soyunun yönetimine geçen Harezm'de ekonomik ve kültürel yaşamda belirgin bir çöküş yaşandığı gözlenmektedir. Bölgenin içine düştüğü bu durum, İngiliz tüccar Anthony Jenkinson, Osmanlı seyyahı Defterdar Seyfi Çelebi ve kendi dönemine dair bir tarih yazdıracak kimse bulamadığından yakınan Ebulgazi Bahadır Han gibi farklı tanıklar tarafından açıkça ifade edilmiştir.
Özet (Çeviri)
The administrative center of the Khwarazmshahs, Khwarazm, was conquered by the Mongols in 1220. The political capital, Köhne Ürgench, was placed under the authority of the Jochid Ulus, while the southern towns such as Kat and Khiva came under the rule of the Chaghatay Ulus. Until the campaigns of Amir Timur, and apart from minor interventions by the Ilkhanids and the Chaghatayids, the region remained under the dominion of the Golden Horde for nearly a century and a half (1221–1370). During this period, Khwarazm functioned not only as one of the most important agricultural and commercial centers of the Golden Horde, but also as a major terminal on the routes used by merchants and missionaries traveling toward China. It constituted a key crossroads on the networks linking the Dasht-i Qipchaq to India and Iran. Khwarazm was at times entrusted to influential figures of the Golden Horde such as Qutluq Timur, as well as to prominent amirs of Shahrukh's administration—among them Shah Malik—during the Timurid period. This arrangement is significant in illustrating the position occupied by Khwarazm's governors within the broader imperial hierarchy. When Tokhtamish Khan used Khwarazm as a base for his incursions into Transoxiana via Mangyshlaq, the region was devastated by Amir Timur in retaliation. In the aftermath, new settlements emerged in Khwarazm under the influence of Uzbek groups affiliated with Abu'l-Khayr Khan and Shaybani Muhammad Khan. Shaybani Khan employed Khwarazm as an advanced military outpost and a customs station overseeing regional trade during his campaigns against the Kazakhs. Following his death, the region was governed for a short period by officials appointed by the Safavids. In the first quarter of the sixteenth century, Khwarazm came under the rule of the Yadigarid lineage, during which a marked decline in economic and cultural life became evident. This deteriorating state of affairs was clearly observed by various contemporaries, including the English merchant Anthony Jenkinson, the Ottoman traveler Defterdar Seyfi Çelebi, and Abu'l-Ghazi Bahadur Khan, who lamented that he could not even find a scribe to compose the history of his era.
Benzer Tezler
- La Vie artistique litteraire culturelle et sociale l'Izmir en langue Française (du XVII'eme siecle a nos jours)
Fransızca'da İzmir'in sanatsal edebi kültürel ve toplumsal yaşamı (XVII'inci yüzyıldan günümüze)
HASAN ZORLUSOY
Doktora
Fransızca
1993
Fransız Dili ve EdebiyatıDokuz Eylül ÜniversitesiFransız Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. EROL KAYRA
- 16. yüzyılda Batı Anadolu bölgesi`nde (Muğla, İzmir, Aydın, Denizli) Türkmen yerleşimi ve demografik dağılım
Turkman settlement and demographic divercity of Western Anatolia in the 16. th century
MUHAMMED YAZICI
- Dulkadir Beyliği'nin komşu beylik ve devletlerle münasebetleri (1337-1522)
Dulkadir Principality's relations with neighboring states and principalities (1337-1522)
SAMET ALIÇ
Doktora
Türkçe
2017
TarihKahramanmaraş Sütçü İmam ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SELAHATTİN DÖGÜŞ
- Nakkaş Osman`ın minyatürlerinde figür ve renk anlayışı
The Vision of figure and colour in miniatures of muralist Osman
ABDURRAHMAN EREN
Yüksek Lisans
Türkçe
2002
El SanatlarıYüzüncü Yıl ÜniversitesiGüzel Sanatlar Eğitimi Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. ALİ DÜZGÜN
- Bahrî Memlüklerinde sosyal hizmetler (1250-1382)
Social services in the Bahrî Mamluks (1250-1382)
HİLMİ KELEŞ
Doktora
Türkçe
2025
TarihHitit Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NADİR KARAKUŞ