Vakf ve ibtidâ tercihleri bakımından Zemahşerî-Beyzâvî-Nesefî tefsirlerinin mukayesesi
A comparative study of al-Zamakhsharī–al-Bayḍāwī–al-Nasafī's Qurʾānic commentaries in terms of waqf and ibtidāʾ preferences
- Tez No: 996688
- Danışmanlar: PROF. DR. İSMAİL ÇALIŞKAN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Beyzavi, Envaru't-Tenzil, Keşşaf, Medariku`t-Tenzil, Nesefi, Tefsir, Vakf, Zemahşeri, İbtida, Beyzavi, Anwar Al-Tanzil, Keşşaf, Medariku`t-Tenzil, Nesefi, Commentary, Wagfs, Zemahşeri, Commencement
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Tefsir Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Vakf ve ibtidâ, Kur'ân âyetlerinin lafız ve manasını tahriften, okuyucuyu da hatadan korumayı hedefleyen, doğal dil düzeyinde de mevcut birtakım kurallar manzumesidir. Bu çalışmada vakf ve ibtidâ ile ilgili yazılan müstakil eserler hakkında bilgi verilmiş, hicrî 2-7. asırlar arasında yazılan tefsirler incelenerek vakf ve ibtidânın tefsirlerde yer alış keyfiyetinin tarihi serencamı araştırılmıştır. Araştırmada, Zemahşerî, Beyzâvî ve Nesefî tefsirleri vakf ve ibtidâ açısından mukayese edilerek müfessirlerin tercihlerinin arkasındaki sebepler irdelenmiştir. Vakf ve ibtidânın ilk bariz örnekleri Kur'ân'ın nüzûl ortamında yaşayan Arap kabileleri arasındaki lehçe farklılıklarında görülmektedir. Hicrî üçüncü asırdan itibaren tefsirlerde de boy gösteren vakf ve ibtidâya dair değerlendirme ve müzakereler, dördüncü asırda belli bir disiplin içeren bir çerçeve kazanmış, beşinci asırda sistemleşmiş, altıncı asırda yeni anlam ve yorumlara medar bir boyut kazanmış, yedinci asırda ise ilm-i tefsirin yorum farklılıklarının temellendirildiği önemli bir veri alanı haline gelmiştir. Mukayese edilen eserler ile hicrî 7. asra kadar yazılan diğer tefsirlerin vakf ve ibtidâ tercihlerine etki eden amiller, kıraat farklılıkları, mushaf imlası, gramer kuralları, anlam bütünlüğü, itikadî sebepler ve temel alınan farklı rivayetler olarak sıralanabilir. Zemahşerî'nin tefsiri vakf ve ibtidâ tercihlerinde Beyzâvî ve Nesefî tefsirlerinin temel kaynaklarındandır. Vakf ve ibtidâ konusunda Zemahşerî'nin çizgisini takip eden Beyzâvî'nin kendi tercihleri çok azdır. Zemahşerî'den yararlanmakla birlikte Nesefî'nin seçimlerinde Secâvendî'nin etkisi daha fazladır. Zemahşerî ve Beyzâvî'nin vakf ve ibtidâya dair yaklaşımlarında mezhebî aidiyetin belirleyici bir rol oynamadığı görülmektedir. Nesefî'nin ise Cehmiyye ve Mu'tezile'ye yönelttiği eleştirilerde vakf ve ibtidâyı bir yöntem ve dayanak noktası olarak kullandığı söylenebilir. Bu saiklerle vakf ve ibtidânın tefsir ile ilişkisini belli düzeyde de olsa ortaya koyduğu düşünülen bu çalışmanın konu özelinde yeni araştırmalara zemin oluşturması beklenmektedir.
Özet (Çeviri)
Waqf and ibtidā constitute a set of rules—also present at the level of natural language—aimed at safeguarding the wording and meaning of Qurʾānic verses from distortion and protecting the reader from error. This study provides information on the independent works written on waqf and ibtidā and, by examining tafsīr works composed between the 2nd and 7th centuries AH, investigates the historical course of how waqf and ibtidā have been incorporated into exegetical literature. Within this framework, the tafsīrs of al-Zamakhsharī, al-Bayḍāwī, and al-Nasafī are comparatively analyzed from the perspective of waqf and ibtidā, and the factors underlying the exegetes' preferences are examined. The earliest clear examples of waqf and ibtidā are observed in the dialectal differences among Arab tribes living in the milieu of the Qurʾān's revelation. From the third century AH onward, evaluations and discussions of waqf and ibtidā began to appear in tafsīr works; in the fourth century they acquired a framework with a certain disciplinary character, became systematized in the fifth century, gained a dimension conducive to new meanings and interpretations in the sixth century, and by the seventh century emerged as an important body of data through which interpretive divergences in the science of tafsīr were substantiated. The factors influencing waqf and ibtidā preferences in the works under comparison, as well as in other tafsīrs written up to the 7th century AH, may be listed as variant readings (qirāʾāt), muṣḥaf orthography, grammatical rules, semantic coherence, doctrinal considerations, and differing foundational reports. Al-Zamakhsharī's tafsīr is among the principal sources underlying the waqf and ibtidā preferences found in the tafsīrs of al-Bayḍāwī and al-Nasafī. Al-Bayḍāwī, who follows al-Zamakhsharī's line on waqf and ibtidā, advances very few preferences of his own. Although benefiting from al-Zamakhsharī, al-Nasafī's selections are more strongly influenced by al-Sajāwandī. It appears that confessional affiliation does not play a decisive role in al-Zamakhsharī's and al-Bayḍāwī's approaches to waqf and ibtidā, whereas al-Nasafī may be said to employ waqf and ibtidā as a method and point of reference in his critiques directed at the Jahmiyya and the Muʿtazila. For these reasons, it is expected that this study—which is considered to reveal, at least to a certain extent, the relationship between waqf and ibtidā and tafsīr—will provide a foundation for further research on the subject.
Benzer Tezler
- Vakf-ibtidâ ilmi açısından Alemüddîn es-Sehâvî'nin Cemâlü'l-Kurrâ ve Kemâlü'l-İkrâ adlı eseri
Alamuddin as-Sakhawi's work titled Jamal al-Qurra wa Kamal al-iqra in terms of the science of waqf-ibtida
ZEYNEP HİLAL ÖZDER
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DinMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MUSTAFA KILIÇ
- Ali b. el-Hüseyin el-Bâkûlî'nin el-Mülehhas fi'l-vakfi ve'l-ibtidâ adlı eserinin tahkik ve tahlili
al-Mulakhas fi İlmi'l-Waqf we'l-Ibtida
ABDULLAH KADİR
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
DinMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MEHMET KARA
- Nusayr b. Yûsuf'un kırâat ve resm-i Mushaf ilmindeki yeri
Significant role of Nusayr b. Yûsuf in the sciences of qiraat and resm-i Moshaf
MERYEM SENA YILDIZ
- Mağrip'te Nâfî' kırâati Verş rivâyeti (Başlangıçtan Hicrî III. asra kadar)
The Warsh riwāyah of Nāfiʿ's qirāʾah in the Maghrib (From the beginnings to the third Hijrī century)
YAVUZ MUTLU
Doktora
Türkçe
2026
Dinİstanbul ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. AHMET GÖKDEMİR
- Bakara ve al-i İmran sureleri çerçevesinde Secavendi'nin vakf-ibtida sistemindeki“vakf-i lâ”larin tahlili
The analysis of“waqf la”in the Secavendi's waqf-ibtida system within the framework of the surahs Baqarah and al-i Imran
TUBA ÇOBAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2018
DilbilimMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET EMİN MAŞALI