Mangystau bölgesindeki mezar taşlarının tezyinatı (Sisem Ata Mezarlığı örneğinde stilize koç/koyun formlu mezar taşları ve süslemeleri)
Decorations on tombstones in the Mangystau region (Examples of stylized ram/sheep shaped tombstones and decorations in the Sisem Ata Cemetery)
- Tez No: 996894
- Danışmanlar: PROF. DR. MEHMET EKİZ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Sanat Tarihi, Art History
- Anahtar Kelimeler: Mangystau, mezar taşı, kültürel miras, koç, koyun, mezarlık, sanat, bezeme, Mangystau, tombstone, cultural heritage, ram, sheep, cemetery, art
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Avrasya Araştırmaları Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Mangystau Bölgesinde, Sayötes köyünden 34 km kuzey yönünde, Üstyurt Ovası'nın kuzeybatı kesiminde, düzlükte, Üstyurt'tan 2,25 km uzaklıkta yer alan Sisem Ata Mezarlığında bulunan koç/stilize koyun formlu ve bezemeli mezar taşları konu olarak seçilmiştir. İnceleme konumuzu, koç/ stilize koyun formlu mezar taşları ve üzerinde yer alan süslemeler oluşturmaktadır. Sisem Ata Mezarlığında bulunan koç/stilize koyun formlu ve bezemeli mezar taşlarına ilişkin şimdiye kadar detaylı ve bilimsel bir çalışma yapılmamıştır. Koç/stilize koyun formlu ve bezemeli mezar taşlarının diğer bölgelerde de bulunması, söz konusu geleneğin sadece yerel değil, daha geniş bir coğrafyada benimsendiğini ve bu nedenle dikkatle incelenmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Bu çalışmanın temel amacı, Mangystau'ın Sisem Ata Mezarlığında yer alan süslemeli ve stilize edilmiş koyun formlu mezar taşı kullanımı geleneğini derinlemesine incelemek, zamanla yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kalan bu kültürel mirası katalog haline getirerek belgelemek ve benzer örneklerle olan ilişkilerini ortaya koymaktır. Böylece, bu özgün geleneğin Orta Asya Kazak-Türk sanatındaki yeri ve taşıdığı sanatsal, kültürel değerleri gün yüzüne çıkarmak hedeflenmektedir. Ana kültürel kimliğimizi koruyarak, bu kadim mirasın gelecek kuşaklara aktarılmasını sağlamak ise çalışmanın en temel ve en anlamlı gayesidir. Mangystau'ın Sisem Ata Mezarlığında bulunan stilize edilmiş koyun formlu mezar taşları, bu çalışma kapsamında sistemli bir şekilde incelenmiştir. Her bir mezar taşı ölçülerek teknik çizimleri yapılmış, detaylı fotoğraflarla belgelenmiş ve ayrıntılı tanımlamaları gerçekleştirilmiştir. Başka mezarlıklardaki benzer formda olan süslemeli mezar taşı örneklerin de ayrı ayrı ele alınmış ve değerlendirilmiştir. İncelenen koyun formlu mezar taşları üzerlerinde yer alan süsleme unsurlarına göre gruplandırılmış; bu gruplandırma çerçevesinde taşların ortak ve ayırt edici özellikleri analiz edilmiştir. Halk sanatı ürünü niteliği taşıyan bu koyun formlu mezar taşlarının büyük bölümünde kitabe bulunmamaktadır. Kitabeli örneklerin metinleri okunarak belgelenmiş, kitabesiz olanlar ise biçim, süsleme, sembol, motif ve diğer görsel unsurlar açısından karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Bu yaklaşımla, bölgedeki koyun formlu mezar taşı geleneğinin karakteristik özellikleri ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bu çalışma kapsamında incelenen Mangystau'ın Sisem Ata Mezarlığında koyun formlu mezar taşları, bölge halkına ait geleneksel sanat anlayışının somut örnekleri olarak değerlendirilmektedir. Elde edilen bulgular doğrultusunda, bu sanat geleneğinin yalnızca yerel değil, aynı zamanda Orta Asya'nın farklı bölgelerinde ve hatta Azerbaycan ve Anadolu'da da benzer biçimlerde varlığını sürdürdüğü gözlemlenmiştir. Bu durum, söz konusu süslemeli koyun formlu mezar taşlarının, ortak bir kültürel mirasın ve kolektif sanatsal üretimin parçası olduğunu ortaya koymaktadır. Süslemeli stilize koyun formlu mezar taşı geleneğinin ortaya çıkmasının ana sebeplerinden biri, okuma yazma bilmeyen halk kesimlerine görsel semboller aracılığıyla sembolik olarak kültür-din eksenli bilgi aktarmaktır. Yazılı anlatım yerine simgesel bir dil kullanılarak, mezar taşları üzerinden ölen kişinin kimliği, sosyal rolü veya mesleği gibi bilgiler verilmiştir. Örneğin, mezar taşı üzerine işlenen kirkit ve makas motifi, mezarda yatan kişinin kadın olduğunu ve halı dokuma işiyle uğraştığını anlatırken; kılıç, yay ve ok motifi, ilgili şahsın yiğitlik ve savaşçılık vasıflarını vurgulamaktadır. Bu mezar taşlarının yalnızca bilgi aktarmakla kalmayıp, aynı zamanda sembolik ve estetik kaygılarla üretildiği ve bu yönde işlevlendirildiği de anlaşılmaktadır. Ölen kişiyi anıtsallaştırma düşüncesi de, süslemeli mezar taşı yapımının temel saiklerinden biri olarak değerlendirilebilir. Yapılan saha araştırmaları ve halkla gerçekleştirilen sözlü görüşmeler doğrultusunda, bu mezar taşı geleneğinin, bölge halkı tarafından ata mirası olarak benimsendiği ve biçimsel olarak sürdürüldüğü anlaşılmaktadır. Bu durum, geleneğin yalnızca sanatsal bir tercih değil, aynı zamanda kültürel bir devamlılık meselesi olduğunu göstermektedir. Sonuç olarak, Mangystau'ın Sisem Ata Mezarlığında koyun formlu mezar taşları, hem estetik hem de kültürel işlevleriyle dikkat çeken, sözlü kültürün ve geleneksel sanatın taşıyıcısı niteliğindeki halk üretimi eserlerdir. Bu yapıların belgelenmesi ve değerlendirilmesi, yalnızca bölgesel sanat tarihi açısından değil, aynı zamanda Orta Asya'dan Anadolu'ya gelen kültürel dokunun anlaşılması açısından da önemli bir katkı sağlamaktadır.
Özet (Çeviri)
The present study focuses on stylized, ram-shaped and ornamented tombstones located in the Sisem Ata Cemetery in the Mangystau Region, situated 34 kilometers north of Sayötes village, in the northwestern section of the Ustyurt Plateau, approximately 2.25 kilometers from the plateau's edge. The primary subject of investigation comprises the decorative motifs found on these sculpted funerary monuments. To date, no comprehensive or scholarly analysis has been conducted specifically on the stylized ram-shaped tombstones of Sisem Ata. The appearance of similar tombstones in other regions suggests that this practice is not confined to a single locality but represents a broader cultural phenomenon spanning wider geographical boundaries. Therefore, it demands a more extensive and analytical approach. The main objective of this research is to undertake a thorough examination of the tradition of stylized, ornamented ram-shaped tombstones specific to Sisem Ata Cemetery in Mangystau, to document this endangered cultural heritage in the form of a catalogue, and to investigate its relationship with similar examples from surrounding regions. In doing so, the study aims to highlight the role and significance of this funerary tradition within the broader context of Central Asian Kazakh-Turkic art. More fundamentally, this research aspires to contribute to the safeguarding of intangible cultural heritage by ensuring its transmission to future generations. Within the scope of the fieldwork, the ram-shaped tombstones in Sisem Ata Cemetery have been systematically studied. Each example has been measured, drawn, photographed in detail, and described with precision. Other cemeteries containing similar ornamented tombstones were also examined individually and evaluated comparatively. The tombstones were categorized based on their decorative elements, allowing for the identification and analysis of both shared and distinctive formal characteristics. As products of vernacular or folk art, the majority of these funerary monuments do not bear inscriptions. Where inscriptions exist, they have been deciphered and documented. For those lacking textual data, comparative visual analysis was conducted, focusing on form, decoration, symbols, motifs, and iconographic elements. This methodology enabled the identification of the defining features of the regional ram-shaped tombstone tradition. These tombstones represent tangible expressions of local traditional art and aesthetic values. The findings of the study indicate that the practice is not exclusive to the Mangystau region but is observable in similar forms across other areas of Central Asia, including Azerbaijan and Anatolia. This reveals that stylized ram-shaped tombstones are part of a shared cultural and artistic heritage. One of the central functions of these decorated tombstones was the visual communication of information to a largely illiterate population. Instead of relying on written text, the makers employed symbolic language to convey aspects of the deceased's identity, gender, social status, or occupation. For instance, motifs such as the kirkit (weaving comb) or scissors often suggest that the deceased was a woman involved in textile production, whereas swords, bows, and arrows may indicate valor or a warrior identity. Similarly, rings, amulets, and bracelets carved on tombstones typically symbolize femininity, and depending on the type of ornament, may point to the individual being a bride, a young woman, or a mother. Beyond their informative function, these tombstones serve as objects of symbolic and aesthetic significance. The practice of embellishing tombstones can also be interpreted as an attempt to monumentalize the deceased and preserve their memory through visual means. Field interviews and oral history accounts gathered from local communities affirm that the tradition of producing such tombstones has been preserved across generations as a form of ancestral legacy. This indicates that the continuation of the tradition is not solely an artistic preference, but also a reflection of cultural continuity and identity. In conclusion, the stylized ram-shaped tombstones of Sisem Ata Cemetery stand as culturally rich and aesthetically distinct monuments that encapsulate the fusion of oral tradition, symbolism, and local craftsmanship. Their documentation and scholarly evaluation not only contribute to regional art historical studies, but also offer valuable insights into the broader cultural matrix of Central Asia and its extensions into Anatolia.
Benzer Tezler
- Kazakistan'ın maddi kaynaklar çerçevesinde sosyokültürel tarihi -Erken Demir Çağı-
The sociocultural history of Kazakhstan in the framework of material sources: Early Iron Age
EMRE SEVİNÇ
- Komsamolskoe sahası ve yerinde petrol miktarı tahmini
Komsomolskoe oil field and estimation of its oil in place
AKRAM NURSHIMOV
Yüksek Lisans
Türkçe
2012
Petrol ve Doğal Gaz Mühendisliğiİstanbul Teknik ÜniversitesiPetrol ve Doğal Gaz Mühendisliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ABDURRAHMAN SATMAN
- Türk Kara Kuvvetlerinde taarruz taktik keşif helikopteri etkinlik değerlendirmesi ve seçiminde analitik hiyerarşi yaklaşımı
Başlık çevirisi yok
İSMAİL YAYAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2001
Savunma ve Savunma Teknolojileriİstanbul Teknik ÜniversitesiPROF.DR. DEMET BAYRAKTAR