Müfessir Molla Muhammed b. Abdullah Celîzade ve Tefsiru'l-Kurdî Adlı Eseri Bağlamında İtikadî Görüşleri
Doctrinal Views of the Commentator Mullah Muhammad b. Abdullah Celîzade in the Context of His Work, Tefsiru'l-Kurdi
- Tez No: 997497
- Danışmanlar: DOÇ. DR. KADRİ ÖNEMLİ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: İlahi Sıfatlar, Nübüvvet ve Risalet, Şefaat ve Tevessül, Sem'iyyât, İtikadî Fırkalar, Divine Attributes, Prophethood and Messengership, Intercession and Seeking Intermediaries, Matters of Revelation, Theological Sects
- Yıl: 2025
- Dil: Arapça
- Üniversite: Harran Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
ÖZET Müfessir Molla Muhammed b. Abdullah Celîzade ve Tefsiru'l-Kurdî Adlı Eseri Bağlamında İtikadî Görüşleri IBRAHIM ARAB, ABDULSAMMAD Doktora Tezi Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı Tez Danışmanı: Doç. Dr. Kadri Önemli Haziran 2025, 207 sayfa İslam düşünce tarihinde, Kur'an-ı Kerim'in anlaşılmasına yönelik tefsir çalışmaları ile inanç esaslarını ele alan itikadî mezhepler disiplini her zaman merkezi bir konumda yer almıştır. Bu iki alanın kesişim noktasında, müfessirlerin tefsirlerinde ortaya koydukları itikadî görüşler, hem dönemin düşünce yapısını yansıtması hem de İslam akaidinin farklı yorumlarını göstermesi açısından büyük önem taşımaktadır. Bu bağlamda, Molla Muhammed Celîzâde'nin tefsiri, barındırdığı zengin itikadî tartışmalarla dikkat çekmekte ve incelenmeye değer bir kaynak olarak öne çıkmaktadır. Bu doktora tezi, İtikadî İslam Mezhepleri disiplini çerçevesinde, Molla Muhammed Celîzâde'nin mezkûr tefsirinde yer alan ve itikadî mezheplerin temel tartışma konularını teşkil eden meseleleri derinlemesine incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma, Celîzâde'nin uluhiyet, nübüvvet, şefaat, tevessül ve sem'iyyât gibi temel itikadî konulardaki yaklaşımlarını tespit etmeyi, bu yaklaşımları diğer itikadî fırkaların görüşleriyle mukayeseli bir şekilde ele almayı hedeflemektedir. Söz konusu meseleler incelenirken, Molla Celîzâde'nin görüşlerine ve diğer itikadî ekollerin argümanlarına karşı tarafsız ve adil bir duruş sergilenmeye özen gösterilmiştir. Araştırmacının ulaştığı sonuçlar ve değerlendirmeler, ilgili disiplinlerin temel kaynaklarından elde edilen delil ve burhanlarla desteklenmiştir. Bu sayede, Molla Celîzâde'nin itikadî düşünce dünyasının nesnel bir biçimde ortaya konulması ve İslam düşünce tarihindeki yerinin daha iyi anlaşılmasına katkı sunulması beklenmektedir. Bu amaçlar doğrultusunda hazırlanan tez, bir giriş ve dört ana bölümden oluşmaktadır: Giriş bölümünde, öncelikle Allame Molla Muhammed Celîzâde'nin hayatı, yaşadığı dönemin siyasi, dini ve sosyo-ekonomik koşulları ışığında ele alınmış; şahsi kimliği, yetişme tarzı, ailesi, fıkhî ve itikadî aidiyetleri ile ilmi yolculukları, hocaları, öğrencileri ve eserleri detaylı bir şekilde incelenmiştir. Bu bölüm, Celîzâde'nin düşünce dünyasının şekillendiği bağlamı anlamak için bir zemin oluşturmaktadır. Birinci Bölüm, Molla Muhammed Celîzâde'nin uluhiyetle ilgili ayetlerdeki itikadî görüşlerine odaklanmaktadır. Bu bölümde, Allah Teâlâ'nın varlığı ve birliğine dair istidlallerde benimsediği yöntem, diğer fırka ve mezheplerin bu konudaki görüşleri, Celîzâde'nin Allah'ın birliğine dair açıklamaları ve istidlalleri, İtikadî İslam Mezhepleri'nin tevhid anlayışları ve nihayetinde Celîzâde'nin görüşleri ile diğer fırkaların görüşlerinin karşılaştırılması ele alınmıştır. Ayrıca, Allah Teâlâ'nın sübûtî-pozitif ve selbî sıfatları hakkındaki görüşleri, yine İtikadî İslam Mezhepleri'nin yaklaşımlarıyla mukayeseli olarak incelenmiş; son olarak kaza ve kader meseleleri ile kulların fiilleri konusundaki değerlendirmeleri, mezhep imamlarının görüşleriyle karşılaştırılarak tahlil edilmiştir. İkinci Bölüm'de, Celîzâde'nin nübüvvet ve resullerle ilgili görüşleri; nebi ve resul tanımları, aralarındaki fark, sayıları ve mertebeleri, peygamberlerin sıfatları ve taşıması VII gereken şartlar, onlarda görülebilecek beşerî arazların hükmü gibi konular etrafında ele alınmıştır. Bu bağlamda, mucize, keramet ve istidrac kavramları da Celîzâde'nin ve diğer İslami fırkaların bakış açılarıyla değerlendirilmiştir. Üçüncü Bölüm, Molla Celîzâde'nin şefaat ve tevessül hakkındaki görüşlerini, diğer mezhep fırkalarının bu konulardaki değerlendirmeleriyle mukayese etmektedir. Dördüncü Bölüm ise, Celîzâde'nin tefsiri ışığında sem'iyyât olarak bilinen gaybî konulara (berzah, kabir suali, kabir nimeti ve azabı, küçük ve büyük kıyamet alametleri, ahiret günü, ba's ve hesap, sırat ve mizan, havuz, cennet ve nimetleri, cehennem, azabı ve dehşeti) dair görüşlerini incelemektedir. Tez, ulaşılan temel bulguların ve sonuçların özetlendiği bir sonuç bölümü ve çalışmanın bilimsel dayanağını oluşturan kaynakların sıralandığı bir bibliyografya ile son bulmaktadır.
Özet (Çeviri)
ABSTRACT Doctrinal Views of the Commentator Mullah Muhammad b. Abdullah Celîzade in the Context of His Work, Tefsiru'l-Kurdî IBRAHIM ARAB, Abdulsammad Doctoral Thesis Department of Basic Islamic Sciences Advisor: Assoc. Doç. Dr. Kadri ÖNEMLi June 2025, 207 pages In the history of Islamic thought, exegesis (tafsir), focused on understanding the Holy Quran, and the discipline of theological schools (itikadî mezhepler), concerned with the tenets of faith, have always held a central position. At the intersection of these two fields, the theological perspectives articulated by exegetes in their interpretations are of immense significance. They not only reflect the intellectual framework of their respective eras but also showcase the diverse interpretations of Islamic dogma. In this context, Molla Muhammed Celîzâde's exegesis (tafsir) stands out as a noteworthy resource due to the rich theological discussions it contains, making it a valuable subject for study. This doctoral dissertation aims to thoroughly examine the issues within Molla Muhammed Celîzâde's aforementioned tafsir that constitute the core discussion points of Islamic theological schools (itikadî mezhepler), all within the framework of the discipline of Islamic Theological Schools. The study aims to identify Celîzâde's approaches to fundamental theological issues such as divinity (uluhiyet), prophethood (nübüvvet), intercession (şefaat), mediation (tevessül), and eschatological matters (sem'iyyât), and to analyze these approaches comparatively with the views of other theological schools. While examining these issues, great care has been taken to maintain a neutral and fair stance towards Molla Celîzâde's opinions and the arguments of other theological schools. The researcher's conclusions and evaluations are supported by evidence and proofs drawn from the foundational sources of the relevant disciplines. This approach is expected to objectively elucidate Molla Celîzâde's theological thought world and contribute to a better understanding of his place in the history of Islamic thought. To achieve these aims, the dissertation is structured into an introduction and four main chapters. The introductory chapter first examines Allame Molla Muhammed Celîzâde's life in light of the political, religious, and socio-economic conditions of his era. It delves into his personal identity, upbringing, family, his affiliations with various jurisprudential (fiqhī) and theological (itikadī) schools, his scholarly journeys, teachers, students, and works in detail. This section establishes a foundation for understanding the context that shaped Celîzâde's intellectual world. This chapter focuses on Molla Muhammed Celîzâde's theological views concerning verses related to divinity. It examines the methodology he adopted in inferring the existence and oneness of Allah (God) Almighty, the perspectives of other sects and denominations on this matter, Celîzâde's explanations and inferences regarding Allah's oneness, the understanding of Tawhid (divine unity) within Islamic theological schools, and finally, a comparison between Celîzâde's views and those of other sects. Furthermore, Celîzâde's views on Allah Almighty's positive (subûtî) and negative (selbî) attributes are comparatively examined alongside the approaches of various Islamic theological schools. Finally, his assessments of divine decree (kaza), destiny (kader), and the actions of human beings are analyzed by contrasting them with the opinions of prominent imams of different Islamic sects. Furthermore, Celîzâde's views on Allah Almighty's positive (subûtî) and negative (selbî) attributes are comparatively examined alongside the approaches of various Islamic theological schools. Finally, his assessments of divine decree (kaza), destiny (kader), and the actions of human beings are analyzed by contrasting them with the opinions of prominent imams of different Islamic sects. In this context, the concepts of miracle (mucize), saintly charism/wonder (keramet), and deceptive wonders (istidrac) are also evaluated from the perspectives of both Celîzâde and other Islamic sects. Chapter Three compares Molla Celîzâde's views on intercession (şefaat) and supplication through intermediaries (tevessül) with the evaluations of other theological schools on these topics. Chapter Four examines Celîzâde's views, as illuminated by histafsir (exegesis), on the esoteric matters ( sem'iyyât) concerning the unseen. These include: the intermediate realm ( barzakh), the questioning in the grave, the blessings and torment of the grave, the minor and major signs of the Day of Judgment, the Day of the Hereafter, resurrection ( ba'th) and accountability ( hisab), the path ( sirat) and the scale ( mizan), the [Prophet's] Pond ( hawd), Paradise and its bounties, and Hell, its torment, and its terror. The thesis concludes with a conclusion section summarizing the main findings and results, and a bibliography listing the sources that form the academic basis of the study.
Benzer Tezler
- Mele Muhemmede Şoşiki'nin“Nura Qelban”adlı tefsiri ve tefsir metodu
Molla Mohammad Shoshiki's tafsir (Qur'an Exegesis) and his interpretation method named“Nura Qelban”
MEHMET MUNGAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
DinŞırnak ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ AHMET GÜL
- Molla Sadra'nın Kur'an yorumu
Mullah Sadra's commentry of the Kur'an
MEHMET SEYİD GECİT
Doktora
Türkçe
2018
DinVan Yüzüncü Yıl ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. BAHAİTTİN DARTMA
- Eskişehirli Osman Necâtî ve Osmanlıca Tefsîru'n-Necât isimli eserindeki metodu
Mudarris Othman Najati of Eskisehir and His Method of Exegesis in Tafsir al-Najat in Ottoman Turkish
MERVE AKINCIOĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DinSakarya ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ EKREM GÜLŞEN
- Molla Ahmed Hilmî el-Koğî ve Tefsira Hilmi adlı eseri
Molla Ahmet Hilmi al-Kogi and his work named Tefsira Hilmî
HÜSEYİN İNCİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DinDicle ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ABDULLAH TEMİZKAN
- Sadreddin Konevî ve Molla Fenârî'nin Fâtiha tefsirlerinin metod ve muhteva yönünden değerlendirilmesi
The evaluation of sadreddin konevi and Mollah Fenari's Fatihah comments' in term of method and content
FATİH ÇARDAK
Yüksek Lisans
Türkçe
2017
DinKarabük ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. TUĞRUL TEZCAN