Ottoman governance and justice in the pre-modern era:“Ehl-i örf”and“Isnad”
Premodern dönemde Osmanlı yönetimi ve adalet:“Ehl-i örf”ve“İsnad”
- Tez No: 997735
- Danışmanlar: PROF. DR. ÖZER ERGENÇ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Tarih, History
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: İngilizce
- Üniversite: İhsan Doğramacı Bilkent Üniversitesi
- Enstitü: Ekonomi ve Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Tarih Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez, Osmanlı İmparatorluğu'nun premodern döneminde, özellikle 16. yüzyılın sonundan 18. yüzyıla kadar uzanan süreçte, Osmanlı taşra idaresinde adaletin tesisi mekanizmalarını ve değişen mali şartlar altında ehl-i örf diye adlandırılan devlet görevlileri ile vergi veren halk yani reaya arasındaki ilişkiyi incelemektedir. Çalışmanın odak noktasını, ehl-i örfün azalan gelirlerini telafi etmek amacıyla reayaya yönelttiği asılsız suçlamalar, yani isnad ve töhmet vakaları oluşturmaktadır. Tımar sisteminin çözülmesi, enflasyon ve nüfus artışı gibi etkenlerle şekillenen bu dönemde hem idari hem de mali yetkileri şahsında toplayan taşra yöneticilerinin, bu yetkilerini kullanarak gelirlerini telafi etme amacıyla başvurdukları bu yol, arşiv belgeleri ışığında analiz edilmiştir. Tezin temel argümanı, belgelerde genellikle“zulüm”kavramıyla açıklanan isnad ve töhmet uygulamalarının, sadece ahlaki bir yozlaşma değil, aynı zamanda dönemin ekonomik zorunluluklarına karşı geliştirilen yapısal bir refleksi temsil ettiğidir. Enflasyon ve paranın değer kaybı nedeniyle reel gelirleri eriyen subaşı ve muhtesib gibi örf görevlileri, hizmet karşılığı aldıkları vergilerin yetersiz kalması üzerine, ceza (cerime) gelirlerini artırma yoluna gitmişlerdir. Bu süreçte, suç uydurma veya ispatı zor suçlamalar yöneltme pratikleri, ek gelir taleplerini meşrulaştırmanın pratik bir aracı haline gelmiştir. Osmanlı devleti reayanın şikayetleri karşısında adaleti yeniden tesis etmek ve taşra idaresindeki mali kaosu dengelemek amacıyla çeşitli müdahale mekanizmaları geliştirmiştir. Devlet ilk aşamada bid'at olarak görülen bu uygulamaları yasaklamış; bunun yetersiz kalması üzerine vergi toplama süreçlerindeki keyfiliği önlemek için vergi miktarının topluluklarla pazarlık yoluyla sabitlendiği maktu vergilendirme sistemini yaygınlaştırmıştır. Son aşamada ise, taşra görevlilerine düzenli ve öngörülebilir bir gelir kaynağı sağlamak ve aynı zamanda reayaya karşı keyfi taleplerin önünü kesmek amacıyla imdadiyye vergilerini düzenli hale getirerek kurumsallaştırılmıştır. Bu çerçevede tez, 17. ve 18. yüzyılları, devletin adalet dairesini koruma ideali ile değişen mali düzenin zorunluluklarını uzlaştırmaya çalıştığı, esnek ve müzakereye dayalı bir uyum süreci olarak değerlendirmektedir.
Özet (Çeviri)
This dissertation examines the mechanisms of justice in the provincial administration of the Ottoman Empire during the pre-modern period, particularly from the late 16th to the 18th century. It focuses on the relationship between state officials known as the ehl- i örf and the tax-paying population, the reʿâya, under changing fiscal conditions. At the center of the study are cases of false accusations (isnad and töhmet) directed by the ehl- i örf against the reʿâya as a means of compensating for their declining revenues. During this period, shaped by the dissolution of the timar system, inflation, and population growth, provincial administrators who held both fiscal and administrative powers began to use these powers as a means to generate supplementary income. Through an analysis of archival sources, the dissertation investigates how these officials resorted to practices such as fabricating charges or making accusations that were difficult to disprove, thereby legitimizing additional monetary demands. The main argument of the dissertation is that the practices of isnad and töhmet, frequently described in documents with the term zulm (oppression or injustice), represent not merely moral corruption but also a structural response to the economic pressures of the period. Due to inflation and the depreciation of currency, the real incomes of state officials such as the subaşı (local military official) and muhtesib (market inspector) declined. When the tax revenues they received in return for their services became inadequate, they increasingly turned to fine revenues (cerime) to make up for the decline. In this context, the fabrication of crimes or directing allegations difficult to disprove became a practical tool for legitimizing additional demands. In response to complaints from the reʿâya, the Ottoman state developed various mechanisms to restore justice and establish financial stability in provincial governance. Initially, the state prohibited these practices as unlawful innovations (bidʿat). When this proved insufficient, the state sought to curb arbitrariness in taxation by promoting the maktuʿ system, in which tax amounts were fixed through negotiation with local communities. Ultimately, the state institutionalized imdadiyye levies, providing provincial officials with a regular and predictable source of income while simultaneously preventing arbitrary exactions from the reʿâya. Within this framework, this dissertation interprets the 17th and 18th centuries as a period of flexible, negotiated adaptation, in which the Ottoman state sought to reconcile its ideal of maintaining the“circle of justice”(daire-i adalet) with the practical fiscal necessities of a changing economic order.
Benzer Tezler
- Klasik dönem Osmanlı toplumunun sosyo-ekonomik yapısı (Max Weber'in patrimonyalizm teorisi çerçevesinde araştırılması)
Socio-economic structure of the Ottoman society in the classical era (it's evaluation within the scope of Max Weber's theory of patrimonialism)
AHMET YAVUZ ÇAMLI
Doktora
Türkçe
2018
Siyasal BilimlerCelal Bayar Üniversitesiİktisat Ana Bilim Dalı
PROF. DR. BÜNYAMİN DURAN
- Osmanlı İmparatorluğu'ndan günümüze kamu yönetiminde şikayet mekanizması
Complaint mechanism in public administration from the Ottoman Empire to the present
EMİNE NİHAL AĞAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Kamu YönetimiBalıkesir ÜniversitesiSiyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ŞENİZ ANBARLI BOZATAY
- Osmanlılarda devlet algısı (15.-18. yüzyıllar)
State perception of Ottomans (15.-18. centuruies)
MEHMET KUŞ
- Law and order in Ottoman Iraq: Implementation of the criminal justice system (1840-1870)
Osmanlı Irak'ında hukuk ve asayiş: Ceza yargılama sisteminin uygulanması (1840-1870)
MERYEM YETKİN
