Geri Dön

İslâm düşünce geleneğinde mantık ve retorik tasavvurunun belâgat ile ilişkisi -Sekkâkî örneği-

The relationship between logic and rhetoric conceptions and al-balāgha in the Islamic intellectual tradition; the case of al-Sakkākī

PDF İndir

  1. Tez No: 997987
  2. Yazar: CENNET ASANA
  3. Danışmanlar: DOÇ. DR. MUHAMMET MÜCAHİT ASUTAY
  4. Tez Türü: Doktora
  5. Konular: Dilbilim, Linguistics
  6. Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
  7. Yıl: 2025
  8. Dil: Türkçe
  9. Üniversite: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi
  10. Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
  11. Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
  12. Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
  13. Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.

Özet

Bu tez, İslâm mantık geleneği içerisinde gelişen Aristotelesçi retorik tasavvurunun Arap belâgatiyle ilişkisini Sekkâkî'nin Miftâhu'l-ulûm adlı eserinde ortaya koyduğu belâgat tasavvuru çerçevesinde incelemiştir. Bu amaçla Antik Yunan medeniyetinde felsefe, mantık ve retoriğin hakikatle ilişkisi ele alınmıştır. Retoriğin teorik temellerinin nasıl tesis edildiği kavramsal ve yöntemsel esaslar dikkate alınarak ortaya konmuştur. Bu bağlamda Antik Yunan edebiyatında Aristoteles'in konumu tarihsel boyutlarıyla incelenmiş ve onun retoriğe özgün katkıları belirlenmiştir. Aristoteles'in edebiyat alanındaki en önemli katkısının retorik ve diyalektik arasında tesis ettiği ilişkide aranması gerektiği vurgulanmıştır. Aristoteles'in Retorika'sı tercümeler vasıtasıyla İslam dünyasına intikal ettiği için bu aktarımın tarihsel gelişimi üzerinde durulmuştur. Retorika'nın İslam dünyasındaki gelişiminin incelenmesi içinse Farâbî ve İbn Sînâ gibi düşünürlerin bu esere yazdıkları Hatâbe isimli telhis ve şerhler esas alınmıştır. Bu çerçevede hem Aristoteles'in Retorika'sında hem de İslam mantık geleneğindeki Hatâbe'lerde öne çıkan en önemli kavramlar olması hasebiyle ikna, hatip-muhatap-hitap ve retoriksel kıyaslar incelenmiştir. İslam mantık geleneğindeki retorik tasavvurunun belâgatle ilişkisinin ortaya konması amacıyla zikredilen kavramların Sekkâkî'nin Miftâh'ında ele alınan özgün yönleri ortaya konmuştur. Ayrıca Sekkâkî'nin mantık-retorik-belâgat ilişkisini nasıl tesis ettiği ve bu ilişkinin onun belâgat taksimine etkisi incelenmiştir. Antik Yunan medeniyetinde retorik, Aristoteles öncesi dönemde sofistlerin de etkisiyle hakikatten uzak bir ikna sanatı olarak gelişmiştir. Bu durumun uzantısı olarak süreç içerisinde hakikat bağlamında retorik-diyalektik karşıtlığı oluşmuştur. Aristoteles, retorik ve diyalektiğin özünde aynı yöntemleri kullandığı ve bu nedenle aynı düzleme yerleştirilmesi gerektiği düşüncesinden hareketle retorik sanatına epistemolojik bir değer atfedip onu sistematik bir disiplin olarak tesis etmiştir. Bu katkısıyla Aristoteles, Antik Yunan edebiyatında dönüm noktası olarak nitelenmektedir. Dolayısıyla Aristoteles'in retorik bağlamındaki özgünlüğü onun, retorik ve mantık arasında tesis ettiği ilişkide temellenmektedir. Retorika İslâm medeniyetine Organon külliyatı içerisinde intikal etmiştir. Bu durum Retorika'nın, edebî bir sanat olmaktan çıkıp mantığın bölümü olarak algılandığı bir paradigma değişimine uğramasına zemin hazırlamıştır. Retorika'nın tarihsel seyir içerindeki bu dönüşümü, belâgat-retorik ilişkisinin belâgat-mantık ilişkisinden bağımsız ele alınamayacağını teyit etmektedir. Bununla birlikte Organon külliyatı içerisinde Aristoteles'in mantığa dair tüm kitaplarının intikali ve mantığın hakikat bilgisine ulaşmak için geçerli tek yöntem olarak sunulması, İslam medeniyetinde nahiv-mantık karşıtlığı şeklinde ilmî tartışmaların oluşmasına yol açmıştır. Sekkâkî, belâgat ve mantığın özünde aynı yöntemleri kullandığı ve bu nedenle aynı düzleme yerleştirilmesi gerektiği düşüncesinden hareketle belâgat sanatına epistemolojik bir değer atfedip onu sistematik bir disiplin olarak tesis etmiştir. Bu katkısıyla Sekkâkî, Arap dili ve belâgati tarihinde dönüm noktası olarak kabul edilmektedir. Dolayısıyla Sekkâkî'nin belâgat bağlamındaki özgünlüğü onun, belâgat ve mantık arasında tesis ettiği ilişkide temellenmektedir. Ancak Aristotoles'in retorik tasavvurunda diyalektik-retorik ilişkisi yöntemsel bağlamla sınırlıyken Sekkâkî'de mantık bir ilim olarak belâgatin konusu kılınmıştır. Bu durum Sekkâkî'nin Miftâh'ı, dilbilim ve belâgat ile mantığın uzlaşmacı bir yaklaşımla mezcedildiği yeni bir organon olarak konumlandırdığı yorumunu mümkün kılmaktadır. Bu tezde belâgat ve mantığın mezcedilmesi bağlamında Sekkâkî'nin Miftâhu'l-ulûm adlı eserinde sunduğu belâgat tasavvurunun özgünlüğü ortaya konmuştur. Bu çerçevede Sekkâki'nin belâgati mantıkla ilişkilendirmesi ile Aristoteles'in retoriği diyalektikle ilişkilendirmesinin, benzer tarihsel süreçlerin yarattığı benzer sorunların çözümüne dair özgün çalışmalar olduğu teyit edilmiştir. Böylece Arap belâgatinin başka bir edebiyat geleneğinden müstear olduğu, onu taklit ettiği veya özgün olmadığı şeklindeki eleştirilerin esasında -bu etkileşimin en açık örneklerinden biri olan- Sekkâkî'nin belâgat tasavvuru bağlamında geçerliliğini yitirdiği tespit edilmiştir.

Özet (Çeviri)

This thesis examines the relationship between the Aristotelian conception of rhetoric, as it developed within the Islamic logical tradition, and Arabic rhetoric (balāgha), within the framework of al-Sakkākī's conception of rhetoric as presented in his Miftāḥ al-ʿUlūm. To this end, the relationship of philosophy, logic, and rhetoric to truth in Ancient Greek civilization has been explored. Accordingly, the theoretical foundations of rhetoric have been analyzed with reference to their conceptual and methodological bases. Within this context, Aristotle's position in Greek literature has been studied in its historical dimensions, and his original contributions to rhetoric have been identified. It has been emphasized that Aristotle's most significant contribution to the field of literature is to be found in the relationship he established between rhetoric and dialectic. Since Aristotle's Rhetoric was transmitted into the Islamic world through translations, the historical trajectory of this transmission has been discussed. In order to examine the development of Rhetoric in the Islamic world, the abridgments and commentaries (entitled Khiṭāba) written by thinkers such as al-Fārābī and Ibn Sīnā have been taken as a basis. Within this framework, the concepts of persuasion, orator-audience-speech, and rhetorical syllogisms-being central both to Aristotle's Rhetoric and to the Khiṭāba works of the Islamic logical tradition-have been analyzed. To reveal the connection between the rhetorical conception of the Islamic logical tradition and balāgha, these concepts have been studied in al-Sakkākī's Miftāḥ, with particular attention to their original aspects. Moreover, the study investigates how al-Sakkākī established the relationship between logic, rhetoric, and balāgha, and how this relationship influenced his systematic classification of balāgha. In Ancient Greek civilization, rhetoric developed, particularly under the influence of the sophists, as an art of persuasion detached from truth. As an extension of this, a rhetoric–dialectic opposition emerged in relation to truth. Aristotle, however, argued that rhetoric and dialectic essentially employ the same methods and, therefore, should be situated on the same plane. On this basis, he ascribed epistemological value to rhetoric and established it as a systematic discipline. With this contribution, Aristotle is regarded as a turning point in the history of Ancient Greek literature. Thus, the originality of Aristotle's conception of rhetoric lies in the relationship he established between rhetoric and logic. Rhetoric was transmitted to the Islamic intellectual tradition within the Organon corpus. This transmission led to a paradigm shift, whereby rhetoric ceased to be perceived merely as a literary art and came to be regarded as a branch of logic. The transformation of Rhetoric throughout its historical trajectory confirms that the rhetoric–balāgha relationship cannot be studied independently of the balāgha–logic relationship. At the same time, the inclusion of all of Aristotle's logical works within the Organon corpus and the presentation of logic as the sole valid means of attaining knowledge of truth gave rise to scholarly debates in the Islamic tradition, particularly the opposition between grammar (naḥw) and logic. Within this context, al-Sakkākī, proceeding from the idea that rhetoric and logic fundamentally employ the same methods and should thus be placed on the same plane, ascribed epistemological value to balāgha and established it as a systematic discipline. With this contribution, al-Sakkākī is considered a turning point in the history of Arabic language and rhetoric. Accordingly, the originality of al-Sakkākī's conception of rhetoric lies in the relationship he established between balāgha and logic. Nevertheless, while Aristotle's conception of rhetoric confined the rhetoric–dialectic relationship to the methodological plane, in al-Sakkākī's case logic as a science was made a subject of balāgha. This has led to the interpretation that al-Sakkākī's Miftāḥ al-ʿUlūm represents a new Organon, in which linguistics, rhetoric, and logic are integrated through a reconciliatory approach. This thesis demonstrates the originality of al-Sakkākī's conception of balāgha in Miftāḥ al-ʿUlūm, particularly in terms of the synthesis between balāgha and logic. Within this framework, it is confirmed that al-Sakkākī's integration of balāgha with logic and Aristotle's integration of rhetoric with dialectic constitute original responses to similar intellectual problems arising in different historical contexts. Thus, critiques that Arabic rhetoric was borrowed from another literary tradition, that it merely imitated foreign models, or that it lacked originality, lose their validity-especially in light of al-Sakkākī's conception of balāgha, which stands as one of the clearest examples of this intellectual interaction.

Benzer Tezler

  1. Tez No

    771723

    Gazzâlî'de mantık ve fıkıh usûlü ilişkisi

    The relationship between logic and usûl al-fiqh in Gazzâlî's thought

    MUHAMMET ATEŞ

    Doktora

    Türkçe

    Türkçe

    2022

    DinBursa Uludağ Üniversitesi

    Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı

    PROF. DR. YAŞAR AYDINLI

  2. Tez No

    620201

    İhsâu'l-Ulûm adlı eseri çerçevesinde Fârâbî'de mantık

    İhsânu'l Ulûm piece on the subject of logic in Fârâbî

    RABİA DÖRTKARDEŞ

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2020

    FelsefeBursa Uludağ Üniversitesi

    Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı

    PROF. DR. YAŞAR AYDINLI

  3. Tez No

    986902

    Sextus Empiricus ve İbn Teymiyye'nin mantık eleştirileri'nin karşılaştırılması

    A comparative analysis of the logical criticisms of Sextus Empiricus and Ibn Taymiyyah

    LUTFULLAH ERUZ

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2025

    FelsefeSüleyman Demirel Üniversitesi

    Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı

    DOÇ. DR. YUNUS EMRE AKBAY

  4. Tez No

    370540

    Kemalpaşazâde'nin Zihnî Varlık risâlesi: Tahkik ve değerlendirme

    The work called Kemalpashazâde's“Addi̇ng The Essence of The Exi̇stence”Pamphlet to edi̇ti̇on and evaluati̇on

    MEHMET AKTAŞ

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2014

    DinMarmara Üniversitesi

    Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı

    PROF. DR. İLYAS ÇELEBİ

  5. Tez No

    740913

    İbn-i Hazm'da tanım teorisi

    Definition theory of İbn-i Hazm

    İBRAHİM ÜLBEĞİ

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2022

    FelsefeDokuz Eylül Üniversitesi

    Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı

    PROF. DR. İBRAHİM EMİROĞLU

Geri Dön