İnsan-makine etkileşimi yörüngesinde bir yazınsal çeviri değerlendirmesi modeli: Hermelex
A literary translation evaluation model on the trajectory of human-machine interaction: Hermelex
- Tez No: 998091
- Danışmanlar: DOÇ. DR. LALE ÖZCAN, PROF. DR. BÜLENT BAYRAM
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Mütercim-Tercümanlık, Translation and Interpretation
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Yıldız Teknik Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Batı Dilleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Diller ve Kültürlerarası Çeviribilim Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez çalışması, yazınsal çeviri değerlendirmesinde giderek artan dijitalleşme ihtiyacı doğrultusunda, farklı kuramsal çerçeveler ile dijital analiz olanaklarını bir araya getiren, bütünleşik ve geliştirilebilir bir değerlendirme çerçevesi sunmayı amaçlamaktadır. Bu bağlamda, araştırma sorusu, büyük dil modellerinin yazınsal çeviri değerlendirmesinin insan uzman üzerindeki yükünü hafifletecek ölçüde kapsamlı, nesnel ve disiplinler arası bir çözümleme imkanı sunup sunamayacağı şeklinde belirlenmiştir. Bu çalışma kapsamında Antoine Berman'ın yorumbilgisel üretici çeviri eleştirisi yöntemini dijital ortama taşımak ve bir büyük dil modeli üzerinde sınamak amacıyla, leksikometrik analiz ve retorik yapı kuramı temelli açımlama yöntemleri, dizgesel işlevsel dilbilimin sunduğu çeviri değerlendirmesi çerçevesi, göstergebilimsel kesitleme ve yerdeşlik tespiti ile büyük dil modellerinin sunduğu olanaklar Hermelex adını verdiğimiz özelleştirilmiş bir GPT modelinde bir araya getirilmiştir. Model, birbirleri arasında veri akışı ve alışverişini mümkün kılacak şekilde yapılandırdığımız 13 modülden oluşmaktadır. Modelin, özgün metin üzerinde gerçekleştirdiği söylem analizi sonucunda belirlediği anlam ağlarını, ritmik örgüyü ve anlatısal yapıyı çeviri eser ile karşılaştırarak olası sapma ve kaymaları saptayabilecek, bağlamsal ve işlevsel farklılıkları gözlemleyip rapor edebilecek ve çevirmen kararlarını ortaya koyan stratejileri belirleyebilecek bir sistemle çalışması hedeflenmiştir. Model, nihai çeviri değerlendirmesini yapacak olan insan uzmanın görüşüne sunulmak üzere değerlendirme raporu üretecek şekilde yapılandırılmıştır. Uygulama aşamasında Halil Cibran'ın 1932 tarihli The Wanderer seçkisinde yer alan God and Many Gods ve The Eagle and the Skylark başlıklı mesellerinin Kaknüs yayınlarından çıkmış olan Kum ve Köpük – Avare seçkisinin 2010 tarihli 5. baskısı içinde Allah ve Pek Çok Tanrı ve Kartal ve Tarlakuşu başlıklarıyla yer alan çevirileri kullanılmıştır. Elde edilen bulgular, modelin yazınsal çeviri değerlendirmesinde ölçülebilir, açıklanabilir ve kendi içinde tutarlı bir çıktı sunabildiğini, yazınsal çeviriye içkin çok katmanlı yapıyı görünür kılabildiğini, insan uzmanların zaman ve iş yükünü azaltma ve çevirmen eğitiminde işlevsel olma potansiyeli taşıdığını ortaya koymuştur. Çalışmanın bilimsel katkısı, çeviribilimde dijital dönüşüme yönelik yeni bir metodolojik zemin ve geliştirilebilir bir analiz mimarisi önermesidir. Hermelex'in potansiyeli, farklı araştırmacılar tarafından farklı perspektiflerle yeniden uyarlanıp çeşitlendirilmesiyle daha da gelişecektir.
Özet (Çeviri)
This study aims to develop an integrated approach to literary translation evaluation that addresses the growing demand for digitalisation in the field by consolidating theoretical and computational methodologies within a single analytical model. Against this background, the central research question is whether large language models can offer a sufficiently comprehensive, objective, and interdisciplinary framework capable of alleviating the cognitive burden borne by human experts in literary translation evaluation. To this end, the study seeks to visit Antoine Berman's hermeneutic and productive translation criticism method, construct its stages in a digital environment, and to test its applicability on a large language model. Accordingly, lexicometric analysis, RST-based annotation, an SFL-based translation evaluation framework, semiotics-based text segmentation and isotopy detection, together with the computational affordances of large language models, are integrated into a customised GPT-based model, hereafter referred to as Hermelex. The model comprises thirteen interrelated modules designed to enable continuous data exchange and cross-validation across analytical layers. The model identifies semantic clusters and networks, rhythmic organisation, and narrative structure through a discourse analysis of the source text and systematically compares these features with the target text in order to detect potential mismatches and deviations. It is further designed to detect and report contextual and functional differences, as well as to identify translation strategies underlying translators' decision-making processes. Rather than supplanting human expertise, the model generates structured evaluation reports intended to support the human expert responsible for the final assessment. The empirical application focuses on the Turkish translations of Khalil Gibran's parables God and Many Gods and The Eagle and the Skylark, originally published in The Wanderer (1932), as they appear under the titles Allah ve Pek Çok Tanrı and Kartal ve Tarlakuşu in the fifth edition (2010) of Kum ve Köpük – Avare published by Kaknüs publishing house. The findings demonstrate that the proposed model provides a measurable, explainable, and internally coherent framework for literary translation evaluation, effectively rendering visible the multilayered structures inherent in literary translation. Moreover, the results suggest that the model holds significant potential for reducing the time and workload of human experts while offering functional implementations in translator education. The principal scholarly contribution of this study lies not in presenting a definitive evaluative tool, but in proposing a novel methodological foundation and a scalable analytical architecture to support the digital transformation of translation studies. The potential of Hermelex may be further developed through adaptation, refinement, and diversification by future researchers.
Benzer Tezler
- Bilişim sistemlerindeki gelişmelerin işletme yönetimine etkileri, yönetim bilişim sistemleri geliştirme ve bir uygulama örneği
Effects of the evoluation of information systems on management, management information systems development and an example of its application
ZUHAL TANRIKULU
Doktora
Türkçe
1999
İşletmeİstanbul Üniversitesiİşletme Yönetimi ve Organizasyon Ana Bilim Dalı
PROF. DR. EROL EREN
- Yapay zeka ve grafik tasarım ilişkisi ve grafik tasarımın geleceğinde etkisin analizi
The relationship between artificial intelligence and graphic design, and its impact on the future of graphic design
ALZAHRAA ALKADREI
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Sanat Tarihiİstanbul Aydın ÜniversitesiGrafik Tasarımı Ana Sanat Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ AMİR AHMADOGHLU
- Dünyayı ölçeklendirme aracı olarak mimarlık: Bir mimarlık kozmolojisi
Architecture as a mediator for scaling the world: An architectural cosmology
EDA YEYMAN
- Robotic learning of haptic skills from expert demonstration for contact-rich manufacturing tasks
Temasın yoğun olduğu üretim görevleri için uzman gösterimlerdenrobotik dokunsal becerilerin öğrenimi
SARA HAMDAN
Yüksek Lisans
İngilizce
2024
Makine MühendisliğiKoç ÜniversitesiHesaplamalı Bilimler ve Mühendislik Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ÇAĞATAY BAŞDOĞAN
- Human-robot collaboration for synergistic task execution
Sinerjik görev uygulaması için insan-robot işbirliği
NEGIN AMIRSHIRZAD
Yüksek Lisans
İngilizce
2017
Bilim ve TeknolojiÖzyeğin ÜniversitesiBilgisayar Bilimleri Ana Bilim Dalı
Assoc. Prof. Dr. ERHAN ÖZTOP