Hüseyin Atay'ın akıl anlayışı -“Kur'ân'a göre araştırmalar”serisi örnekliğinde-
The concept of reason in Hüseyin Atay's thought: A study in the context of the“studies according to the Qur'an”series
- Tez No: 998341
- Danışmanlar: DOÇ. DR. FATMA BAYRAKTAR KARAHAN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma Hüseyin Atay'ın“Kur'ân'a Göre Araştırmalar”serisi ekseninde, akıl merkezli yaklaşımını analiz etmeyi amaçlamaktadır. Atay'ın düşün dünyasında akıl kavramının yeri, işlevi ve dini bilgiyle olan ilişkisi önem taşımaktadır. Dolayısıyla Atay, modern dönem İslâm düşüncesinde aklı merkeze alan yeni bir sistem inşa etmiştir. Bu bağlamda çalışmamızda Atay'ın akıl yorumu, kendi eserleri, özellikle“Kur'ân'a Göre Araştırmalar”serisi ekseninde ele alınmış; aklın fonksiyonu, bilgi kaynağı değeri, sezgi, irade ve vahiy gibi unsurlarla ilişkisi çok yönlü olarak analiz edilmiştir. Çalışmamızda nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi yöntemi esas alınıp metne yansıtılmaya çalışılmıştır. Çalışmada kullanılan veriler, Atay'ın“Kur'ân'a Göre Araştırmalar”serisi başta olmak üzere diğer akademik çalışmalarından sunulmuştur. Araştırma kapsamında Atay'ın akıl anlayışının alt yapısını oluşturan zemin ele alınmıştır. Bu bağlamda Atay'ın akıl anlayışında önemli bir yer edinen“akıl”,“nazar”ve“içtihat”kavramlarına yer verilmiş; Müslüman kelam geleneğinde akıl ve akılcı yorum hakkında genel bir çerçeve sunulmuştur. Ayrıca Atay'ın akıl anlayışının geleneksel yorumdan farkını ortaya koyması bakımından Mu'tezile, Mâtürîdî ve Eş'arî geleneğin aklı değerlendirme biçimleri karşılaştırmalı olarak ortaya konmuştur. Araştırma sonucunda Atay'ın akıl anlayışının gelenek dışı, yenilikçi, pragmatik ve Kur'ân'ın akıl anlayışıyla paralel bir yapıda olduğu sonucuna varılmıştır. Bu bakımdan Atay'daki akılcılığın, Kur'ân akılcılığı yani Kur'ân merkezli bir akılcılık olduğu tespit edilmiştir. Atay'ın, aklı bir bilgi kaynağı olarak ele aldığı, akla fonksiyonel anlamda geniş bir alan tanıdığı, aynı zamanda aklın iradeyi ve sezgiyi harekete geçiren bir yeti olarak değerlendirdiği sonucuna ulaşılmıştır. Atay'ın akıl ve vahiy incelemesinde ise, aklı vahyin karşısında tutmak yerine, vahiyle birlikte faaliyet gösteren, birbirini tamamlayan iki unsur olarak ele aldığı tespit edilmiştir.
Özet (Çeviri)
This study aims to analyze Hüseyin Atay's reason-centered approach within the framework of his Studies According to the Qur'an series. In Atay's intellectual thought, the concept of reason (ʿaql) holds a central position in understanding its function and its relationship with religious knowledge. Accordingly, Atay constructed a new intellectual system in modern Islamic thought that places reason at its core. In this context, the present research examines Atay's interpretation of reason primarily through his own works, especially the Studies According to the Qur'an series. The functions of reason, its epistemological value, and its relationship with elements such as intuition (dhawq), will (irāda), and revelation (waḥy) are analyzed from multiple perspectives. The study employs a qualitative research design based on the document analysis method, drawing primarily on Atay's Studies According to the Qur'an and his other scholarly writings. Within the scope of this research, the foundational structure underlying Atay's understanding of reason has been explored. Accordingly, particular attention has been given to the concepts of ʿaql (reason), naẓar (speculative reasoning), and ijtihād (independent juristic reasoning), which occupy a significant place in Atay's interpretation of reason. Moreover, a general framework regarding reason and rational interpretation in the Muslim theological tradition (kalām) has been outlined. The study also provides a comparative analysis of the ways in which the Muʿtazilī, Māturīdī, and Ashʿarī schools evaluated reason, highlighting Atay's distinctive departure from traditional approaches. The findings reveal that Atay's conception of reason is non-traditional, innovative, pragmatic, and closely aligned with the Qur'anic understanding of reason. In this regard, Atay's rationalism can be described as Qur'anic rationalism that is, a reason-centered approach grounded in the Qur'an itself. It is concluded that Atay treats reason as an autonomous source of knowledge, assigns it a wide functional scope, and regards it as a faculty that activates both will and intuition. Furthermore, in Atay's analysis of reason and revelation, reason is npositioned in opposition to revelation but rather functions alongside it as a complementary and cooperative element in the pursuit of truth.
Benzer Tezler
- Hüseyin Atay'ın kelâmi bakış açısı ve kelâm ilmine katkıları
The kalâmic viewpoint of Hüseyin Atay and his contributions to kalâm
HARUN KILINÇASLAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
DinKarabük ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MUSTAFA SELİM YILMAZ
- Hüseyin Atay'ın içtihat anlayışı
Hüseyin Atay's understanding of i̇jtihad
TÜLAY DODURGA
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
DinAnkara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. İLHAMİ GÜLER
- Kur'ân'a dair yeni yaklaşımlar: Hüseyin Atay örneği
New approaches to the Qur'an: The example of Hüseyin Atay
SEFA NAS
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
DinBursa Uludağ ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. CAĞFER KARADAŞ
- علم الكلام الجديد في العالم العربي - الألوهية أنموذجاً
Çağdaş Arap dünyasında yeni ı̇lm-i kelam arayışları (Ulûhiyyet örneği)
İBRAHİM İSMAİLOĞLU
Doktora
Arapça
2023
Dinİstanbul ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. RAMAZAN YILDIRIM
- Çeşitli amin türleri kullanılarak sepiyolitin adsorbsiyon mekanizmasının açıklanması
Explanation of adsorbtion mechasim of sepiolite by using different amine types
EYÜP SABAH
Doktora
Türkçe
1998
Maden Mühendisliği ve MadencilikEskişehir Osmangazi ÜniversitesiMaden Mühendisliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HÜSEYİN ÖZDAĞ