Öğretmen adaylarının yapay zekâ okuryazarlık düzeylerinin bit özyeterliği, teknostres, bireysel yenilikçilik ve zihniyet yapısı bağlamında incelenmesi
Investigation of prospective teachers' artificial intelligence literacy levels in the context of ict self-efficacy, technostress, individual innovativeness and mindset structure
- Tez No: 998605
- Danışmanlar: PROF. DR. SÜLEYMAN SADİ SEFEROĞLU
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Eğitim ve Öğretim, Education and Training
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Hacettepe Üniversitesi
- Enstitü: Eğitim Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu araştırma, öğretmen adaylarının yapay zekâ (YZ) okuryazarlığı düzeylerini belirleyen bireysel faktörleri incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada Bilgi ve İletişim Teknolojileri (BİT) öz-yeterliği, teknostres, bireysel yenilikçilik ve zihniyet yapısının YZ okuryazarlığı üzerindeki doğrudan etkileri araştırılmıştır. Dijitalleşmenin hız kazandığı eğitim ortamlarında öğretmen adaylarının YZ teknolojilerini anlama, kullanma ve eleştirel değerlendirme becerileri giderek kritik hâle gelmiştir. Bu kapsamda araştırma, Türkiye'deki farklı üniversitelerden 620 öğretmen adayından çevrimiçi anket yoluyla toplanan verilerle yürütülmüştür. Veri toplama araçları alanyazında yer alan geçerli ve güvenilir ölçeklerden uyarlanmış; analizler regresyon ve korelasyon teknikleriyle gerçekleştirilmiştir. Araştırma bulguları, öğretmen adaylarının YZ okuryazarlıklarının genel olarak orta-üst düzeyde olduğunu göstermektedir. Korelasyon analizleri, YZ okuryazarlığı ile BİT öz-yeterliği (r ≈ .45), büyüme zihniyeti (r ≈ .34) ve bireysel yenilikçilik (r ≈ .24) arasında anlamlı ve pozitif ilişkiler bulunduğunu; teknostres ile YZ okuryazarlığı arasında ise negatif bir ilişki olduğunu ortaya koymuştur. Çoklu regresyon sonuçları, ele alınan değişkenlerin YZ okuryazarlığının yaklaşık %28'ini açıkladığını göstermektedir. BİT öz-yeterliği en güçlü yordayıcı olarak öne çıkarken; büyüme zihniyetinin“gayret”boyutu, bireysel yenilikçilik ve teknostres de anlamlı katkılar sunmuştur. Bu bulgular, teknolojik özgüven, yeniliklere açıklık ve öğrenmeye yönelik gelişim odaklı bir yaklaşımın YZ okuryazarlığını desteklediğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak çalışma, öğretmen adaylarının YZ okuryazarlığının yalnızca teknik bilgi ile değil; psikolojik, bilişsel, duyuşsal ve kişisel faktörlerin birlikte etkilediği bütüncül bir süreç olduğunu göstermektedir. Bulgular, öğretmen eğitimi programlarında hem YZ kullanımına ilişkin teknik becerilerin hem de teknoloji kaygısını azaltan, yenilikçi düşünmeyi destekleyen uygulamaların önem taşıdığını ortaya koymaktadır.
Özet (Çeviri)
This study aims to examine the individual factors that determine pre-service teachers' artificial intelligence (AI) literacy levels. The study investigates the direct effects of Information and Communication Technology (ICT) self-efficacy, technostress, individual innovativeness, and mindset structure on AI literacy. In educational environments where digitalization is accelerating, teacher candidates' abilities to understand, use, and critically evaluate AI technologies have become increasingly critical. In this context, the research was conducted using data collected from 620 teacher candidates from different universities in Turkiye via an online survey. Data collection tools were adapted from valid and reliable scales found in the literature; analyses were performed using regression and correlation techniques. The research findings show that teacher candidates' AI literacy is generally at a medium-high level. Correlation analyses revealed significant and positive relationships between AI literacy and ICT self-efficacy (r ≈ .45), growth mindset (r ≈ .34), and individual innovation (r ≈ .24), while a negative relationship was found between technostress and AI literacy. Multiple regression results show that the variables considered explain approximately 28% of AI literacy. While ICT self-efficacy emerged as the strongest predictor, the“effort”dimension of growth mindset, individual innovativeness, and technostress also made significant contributions. These findings reveal that technological self-confidence, openness to innovation, and a development-oriented approach to learning support AI literacy. In conclusion, the study shows that teacher candidates' AI literacy is a holistic process influenced not only by technical knowledge but also by psychological, cognitive, affective, and personal factors. The findings reveal the importance of both technical skills related to AI use and applications that reduce technology anxiety and support innovative thinking in teacher education programs.
Benzer Tezler
- Öğretmen adaylarında üretken yapay zekâ okuryazarlığının modellenmesinde etik ve sosyal risk farkındalığı, teknolojiyle öğretim yapmaya ilişkin duygular ve kişisel değişkenlerin rolü
The role of ethical and social risk awareness, emotions related to teaching with technology, and personal variables in modeling generative artificial intelligence literacy among pre-service teachers
FIRAT YAŞAR YILMAZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Eğitim ve ÖğretimNecmettin Erbakan ÜniversitesiBilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HATİCE YILDIZ DURAK
- Öğretmen adaylarının yapay zekâ okuryazarlık düzeylerinin 21. yüzyıl becerilerini yordama düzeyi
Preservice teachers' artificial intelligence literacy levels as predictors of 21st century skills
SULTAN SÜREK
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Eğitim ve ÖğretimAnadolu ÜniversitesiEğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. BİLGE ÇAM AKTAŞ
- Öğretmen ve öğretmen adaylarının yapay zekâ farkındalıkları ile yapay zekâ okuryazarlık düzeylerinin belirlenmesi
Determining the artificial intelligence awareness and artificial intelligence literacy levels of teachers and teacher candidates
TAHA ÇAĞRI UÇARLI
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Eğitim ve ÖğretimAtatürk ÜniversitesiBilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ZEYNEP TURAN
- Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının yapay zekâ okuryazarlık düzeylerinin belirlenmesi
Determining the artificial intelligence literacy levels of social studies teacher candidates
RÜMEYSA ZEYNEP DEMİR
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Eğitim ve Öğretimİnönü ÜniversitesiTürkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. RECEP DÜNDAR
- Sınıf öğretmeni adaylarının yapay zekâ okuryazarlık düzeylerinin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi
An investigation of pre-service primary school teachers' artificial intelligence literacy levels in terms of various variables
UĞUR DEMİR
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Eğitim ve ÖğretimNecmettin Erbakan ÜniversitesiTemel Eğitim Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ CELALETTİN ÇELEBİ