Clownesk estetik ve Türk tiyatrosunda çağdaş uygulamalara yansımaları
Clownesque aesthetics and their manifestations in contemporary Turkish theatre practices
- Tez No: 998606
- Danışmanlar: DOÇ. DR. YASEMİN SEVİM SALMAN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Sahne ve Görüntü Sanatları, Performing and Visual Arts
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Dokuz Eylül Üniversitesi
- Enstitü: Güzel Sanatlar Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Sahne Sanatları Ana Sanat Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez, sahne sanatlarında clownesk estetiği yalnızca bir güldürü tekniği ya da oyunculuk üslubu olarak değil, bedensel varoluş, başarısızlık, hiçlik ve oyun kavramları etrafında şekillenen çok katmanlı bir ontolojik ve fenomenolojik alan olarak ele almaktadır. Çalışma, clown ve clownesk estetik üzerine tarihsel, kuramsal ve felsefi bir tartışmayla başlayan bir giriş bölümü üzerine inşa edilmiştir. Bu kuramsal zeminde Svetozar Postic'in Homo Insipiens kavramı, clown figürünün temsil ettiği 'bilmeme' ve sezgisel varoluş hâlini açıklamak üzere, bu tez bağlamında geliştirilen bir yorum çerçevesi olarak konumlandırılmıştır. Bu yaklaşım, rasyonel öznenin merkezî konumuna karşı bedensel, kırılgan ve süreç odaklı bir sahne mevcudiyetini görünür kılmayı amaçlamaktadır. Araştırma, nitel araştırma paradigması doğrultusunda yapılandırılmış; kapsamlı literatür taraması ile Geleneksel Türk Tiyatrosu ve çağdaş sahne uygulamalarına yönelik vaka analizleri temel veri toplama yöntemleri olarak kullanılmıştır. Elde edilen veriler hermenötik fenomenoloji yaklaşımıyla çözümlenmiş; clown olgusunun teknik bir performans biçiminin ötesinde, sahnede üretilen varoluşsal deneyim katmanları üzerinden okunması hedeflenmiştir. Tezin birinci bölümünde, Geleneksel Türk Tiyatrosu'nda clownesk izler; ritüel kökenler, açık biçim yapısı ve grotesk beden estetiği ekseninde fenomenolojik olarak incelenmiştir. Karagöz, kavuklu ve meddah figürleri; yalnızca folklorik tipler olarak değil, Trickster arketipi, Auguste-Whiteface diyalektiği ve karnavalesk beden anlayışıyla yapısal akrabalıklar taşıyan performatif örüntüler olarak değerlendirilmiştir. Bu analiz, bedensel taşkınlık, doğaçlama ve seyirciyle dolaysız ilişki gibi unsurların Batı'da pedagojik bir sistematiğe kavuşmasından önce Türk tiyatro geleneklerinde farklı biçimlerde mevcut olduğunu göstermektedir. İkinci bölümde ise çağdaş Türk tiyatrosundaki seçili yapımlar incelenmiş; fiziksel parodi, bouffon estetiği, anlatıcı-oyuncu dönüşümü ve doğaçlama pratikleri gibi uygulamalar clownesk estetik bağlamında analiz edilmiştir. Bu çerçevede, modern fiziksel tiyatro pedagojilerinin Türkiye'deki yerel sahne hafızasıyla karşılaşarak tek yönlü bir aktarım değil, karşılıklı bir etkileşim ve yeniden üretim süreci yarattığı tartışılmıştır. Sonuç olarak tez, yerel bedensel birikim ile çağdaş clown pedagojisinin metodolojik araçlarını bir araya getiren hibrit bir clownesk estetik çerçevesi önermektedir.
Özet (Çeviri)
This dissertation approaches clownesque aesthetics in the performing arts not merely as a comedic technique or acting style, but as a multilayered ontological and phenomenological field structured around corporeal existence, failure, nothingness, and play. It opens with a historical, theoretical, and philosophical discussion of clown and clownesque aesthetics. Within this framework, Svetozar Postic's concept of Homo Insipiens is employed as an interpretative lens developed specifically for this study to articulate the clown's mode of 'unknowing' and intuitive being. This perspective foregrounds a fragile, process-oriented stage presence in contrast to the primacy of the rational subject. The research follows a qualitative paradigm. Data were collected through an extensive literature review and case studies focusing on Traditional Turkish Theatre and contemporary stage practices, and analyzed through hermeneutic phenomenology. The aim is to interpret the clown phenomenon beyond its technical dimension and to reveal the existential layers of meaning generated in performance. The first chapter examines clownesque traces in Traditional Turkish Theatre through ritual origins, open-form structures, and grotesque body aesthetics. Karagöz, Kavuklu, and Meddah are considered not merely as folkloric types but as performative structures bearing affinities with the Trickster archetype, the Auguste-Whiteface dialectic, and the carnivalesque body. The analysis demonstrates that corporeal excess, improvisation, and direct audience engagement existed in Turkish theatrical traditions prior to their Western pedagogical systematization. The second chapter analyzes selected contemporary Turkish productions, focusing on physical parody, bouffon aesthetics, narrator-performer transformations, and improvisational practices. It argues that the encounter between modern physical theatre pedagogies and local performative memory constitutes not a unilateral transfer but a reciprocal process of reconfiguration. The dissertation ultimately proposes a hybrid clownesque aesthetic that integrates local corporeal heritage with contemporary clown pedagogy.
Benzer Tezler
- Çocuk tiyatrosunda Clownesk estetik: Atta Festival'i 'Bully Bully' deneyimi
Clownesk aesthetics in the child theatre: Atta Festival 'Bully Bully' experi̇ence
PINAR DİNÇOL
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Sahne ve Görüntü SanatlarıMaltepe ÜniversitesiSahne Sanatları Ana Sanat Dalı
DOÇ. DR. FATMA KEÇELİ
- Lecoq pedagojisinde karaktere yaklaşım: William Shakespeare'in Kral Lear oyununun yeniden yorumlanması
Approaching character in Lecoq pedagogy: A reinterpretation of William Shakespeare's King Lear play
NUR CEYDA AKEL
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Sahne ve Görüntü SanatlarıMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiSahne Sanatları Ana Sanat Dalı
DOÇ. ALİ BARIŞIK
DOÇ. DR. OZAN ÖMER AKGÜL