Pandemi süreci ve sonrasının tüketim alışkanlıklarına etkisi
The impact of the pandemic process and its aftermath on consumption habits
- Tez No: 1001422
- Danışmanlar: PROF. DR. MEVLÜT ÖZBEN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Sosyoloji, Sociology
- Anahtar Kelimeler: Covid-19 Pandemisi, Tüketim Alışkanlıkları, Tüketim Sosyolojisi, Sembolik Tüketim, Toplumsal Yapı, Covid-19 Pandemic, Consumption Habits, Consumption Sociology, Symbolic Consumption, Social Structure
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Atatürk Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Sosyoloji Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Covid-19 pandemisi, küresel ölçekte toplumsal yaşamı derinden sarsarak tüketim alışkanlıklarında köklü dönüşümlere yol açmıştır. Bu doktora tezi, söz konusu dönüşümleri Tüketim sosyolojisi ekseninde ele almakta; pandeminin rasyonel - faydacı, hedonik, sembolik ve sürdürülebilir tüketim pratikleri ile Türkiye'deki hane halkı tüketim harcamaları üzerindeki etkilerini sosyolojik bir mercekle analiz etmektedir. Afet, ekonomi ve kısmen siyaset sosyolojisi disiplinlerinden de istifade eden çalışma, pandemi koşullarında tüketimi şekillendiren (panik satın alma, kısıtlamalar, dijitalleşme vb.) faktörleri kuramsal ve kavramsal bir çerçevede irdelemektedir. Nicel araştırma deseniyle kurgulanan çalışmada, Türkiye genelinde seçkisiz örneklemle ulaşılan 725 katılımcıdan toplanan ve yüksek güvenirlik (Cronbach Alpha: .854) ile geçerlik (KMO: .903) değerlerine sahip anket verileri kullanılmıştır. Araştırma bulguları, rasyonel - faydacı kaygıların tüketim davranışlarında kaçınılmaz bir öncelik kazandığını; hayatta kalma ve güvenlik arayışının temel ihtiyaçlara yönelik talebi artırırken risk algısı yüksek harcamaları baskıladığını göstermiştir. Bununla birlikte, Veblen ve Bourdieu'nun kavramsallaştırmalarıyla uyumlu olarak, sembolik tüketimin direnç gösterdiği ve kimlik ifadesi ile sosyal ayrışma işlevini yeni mecralarda sürdürdüğü tespit edilmiştir. Benzer şekilde, hedonik tüketim yok olmamış, Frankfurt Okulu'nun kültür endüstrisi eleştirisini anımsatırcasına, özellikle dijital platformlara kayarak biçim değiştirmiştir. Sürdürülebilir tüketime yönelik filizlenen ilgi ise, Bourdieu'nun kültürel sermaye ve Weber'in değer - rasyonel eylem kavramlarıyla ilişkilendirilebilecek şekilde, henüz baskın bir eğilim olmaktan uzaktır. Belirleyici bir bulgu olarak, bahsi geçen dört tüketim formunun kendi aralarındaki etkileşimleri ve pandemi şartlarındaki görünümleri; yaş, cinsiyet, eğitim seviyesi, gelir durumu, meslek ve ikâmet edilen bölge gibi asli sosyo-demografik kategoriler ekseninde dikkate değer istatistiksel farklılıklar ortaya koymuştur. Söz konusu farklılaşmalar, tüketim edimlerinin bireysel iradenin bir yansıması olmaktan ziyade yerleşik toplumsal yapılar, hâkim eşitsizlik örüntüleri ve kültürel miras tarafından belirlenen girift bir sosyolojik gerçeklik olduğunu kuvvetle desteklemektedir. Bu çalışma, pandeminin tüketim örüntülerinde yarattığı değişimlerin sosyo-demografik ve yapısal temellerini aydınlatarak literatüre katkı sunmaktadır.
Özet (Çeviri)
The Covid-19 pandemic has profoundly shaken social life on a global scale, leading to radical transformations in consumption habits. This doctoral thesis addresses these transformations through the lens of Consumption Sociology, analyzing the pandemic's effects on rational-utilitarian, hedonic, symbolic, and sustainable consumption practices, as well as household consumption expenditures in Turkey, from a sociological perspective. Drawing also from the disciplines of Disaster Sociology, Economic Sociology, and partially Political Sociology, the study examines the factors shaping consumption under pandemic conditions (panic buying, restrictions, digitalization, etc.) within a theoretical and conceptual framework. Employing a quantitative research design, the study utilized survey data collected from 725 participants reached through a random sample across Turkey, with high reliability (Cronbach's Alpha: .854) and val-idity (KMO: .903) values. Research findings have shown that rational-utilitarian concerns inevitably gain priority in consumption behavior; while the search for survival and security increases the demand for basic needs, the perception of risk suppresses high expenditures. However, consistent with the conceptualizations of Veblen and Bourdieu, symbolic consumption was found to be resilient, continuing its functions of identity expression and social distinction in new channels. Similarly, hedonic consumption did not disappear but rather transformed, shifting notably towards digital platforms, reminiscent of the Frankfurt School's critique of the culture industry. The burgeoning interest in sustainable consumption, which can be linked to Bourdieu's concept of cultural capital and Weber's value-rational action, is still far from being a dominant trend. A crucial finding indicates that the interplay between these four consumption forms and their expressions amidst pandemic conditions exhibited significant statistical variations across key socio-demographic categories, including age, gender, educational attainment, income level, occupation, and place of residence. Such variations robustly affirm that consumption practices are not simply expressions of individual volition, but rather a multifaceted sociological phenomenon shaped by entrenched social structures, prevailing patterns of inequality, and cultural legacies. This study contributes to the literature by elucidating the socio-demographic and structural underpinnings of the changes in consumption patterns brought about by the pandemic.
Benzer Tezler
- COVID-19 pandemi sürecinde üniversite öğrencilerinin anksiyete durumunun yeme davranışı ve beslenme durumuna olan etkisinin değerlendirilmesi
Evaluation of the effect of anxiety status on eating behavior and nutritional status of university students during the COVID-19 pandemic process
ZEYNEP ALTUNCU
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Beslenme ve DiyetetikBiruni ÜniversitesiBeslenme ve Diyetetik Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ENVER ÇIRACI
- COVID-19 pandemi sürecinde tüketicilerin online alışverişlerindeki satın alma davranışlarına yönelik bir araştırma
A research on the purchasing behaviors of consumers in online shopping during the COVID-19 pandemic process
SEVAL ERTEKİN
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
İşletmeSakarya ÜniversitesiHalkla İlişkiler ve Reklamcılık Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ TUBA ÇEVİK ERGİN
- Yaşlı bireylerin Covid-19 pandemisinde çevrimiçi alışveriş süreçleri üzerine araştırma
Research on the online shopping processes of elderly individuals during the Covid-19 pandemic
SEMANUR YAŞAROĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
ReklamcılıkSakarya ÜniversitesiHalkla İlişkiler ve Reklamcılık Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. AYDA İNANÇ
- Türkiye' de yeni coronavirüs hastalığı (COVID-19) pandemisi sürecinin beyaz eşya sektöründe tüketici satın alma davranışlarına olan etkisi
The effect of new coronavirus (COVID-19) pandemic process of consumer buying behaviour in white goods sector in Turkey
ABDULKERİM SAKIZCI
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
İşletmeİstanbul Rumeli Üniversitesiİşletme Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ATİLLA AYDIN
- Tüketim kültürü değişimi bağlamında işlevini yitiren/ölü alışveriş merkezlerinin değerlendirilmesi
Evaluation of dead malls in the context of consumption cultural change
EDA VELİBAŞOĞLU
Doktora
Türkçe
2022
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. GÜLÇİN PULAT GÖKMEN