İran'da günümüz Azerbaycan Türkçesi-Farsça ilişkileri
Contemporary Azerbaijani Turkic-Persian relations in Iran
- Tez No: 1001447
- Danışmanlar: PROF. DR. NEVZAT ÖZKAN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Azeri Türkçesi, Farsça, İran, Azerbaijani Turkish, Persian, Iran
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Erciyes Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Türk Dili Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, İran sınırları içerisinde varlığını sürdüren ve köklü bir geçmişe sahip olan Azerbaycan Türkçesi ile Farsça arasındaki dil temasını; ses bilgisi, şekil bilgisi ve güncel söz varlığı düzlemlerinde incelemeyi amaçlamaktadır. İran'da konuşulan Azerbaycan Türkçesinin konuşma dili bağlamında, Farsçadan hangi yönlerden ve ne boyutta etkilendiğini, günümüz Farsçasının da Türkçeden hangi dilsel malzemeleri aldığını tespit edebilmek bu çalışmadaki temel amaçtır. Çalışmanın birinci bölümünde kuramsal çerçeveyi belirlemek adına İran'da yaşayan Türkler ve Türk lehçeleri hakkında bilgi verilmiş, Türkçe-Farsça ilişkilerinin tarihsel sürecine kısaca değinilmiş, dil ilişkileri kapsamında temel bazı kavramların kısa açıklaması yapılmıştır. İlgili bölümün sonunda Türkçe- Farsça ilişkileri konusunda öne çıkan bazı çalışmalar hakkında kısa değerlendirmeler yapılmıştır. İran Azerbaycan Türklerinin günlük konuşma dilini tespit edebilmek düşüncesiyle İran eyaletleri arasında nüfusunun en az yarısını Azerbaycan Türklerinin oluşturduğu Doğu Azerbaycan, Batı Azerbaycan, Erdebil, Zencan, Kazvin ve Hemedan eyaletlerinden ses kayıtları elde edilmiş ve metne dönüştürülmüştür. Metinler ses ve şekil bilgisi bağlamında incelenmiş ve Farsça yapılar tespit edilmiştir. Metinlerde geçen Farsça sözcükler, Türkçenin temel söz varlığı bağlamında türlerine göre ayrılmış, Farsçadan geçen isim türündeki kelimeler için ayrıca tematik sınıflandırma yapılmıştır. Günümüz Farsçasında yer alan Türkçe sözcüklerin tespiti amacıyla çalışmanın üçüncü bölümünde Ferheng-i Ruz-i Sühan adlı sözlük taranmış, sözlükteki Türkçe kelimeler tespit edildikten sonra aynı kelimeler için Azərbaycan Dilinin İzahlı Lüğəti ve Azərbaycan Dialektoloji Lüğəti'nde tarama yapılmıştır.
Özet (Çeviri)
This study examines the language contact between Azerbaijani Turkic—an established language with deep historical roots that continues to exist within the borders of Iran—and Persian at the levels of phonology, morphology, and contemporary vocabulary. Its primary objective is to determine in what ways and to what extent the spoken form of Azerbaijani Turkic in Iran has been influenced by Persian, and to identify which linguistic elements contemporary Persian has in turn borrowed from Turkic. In the first section of the study, in order to establish the theoretical framework, information is provided about the Turks living in Iran and the Turkic dialects spoken there; the historical process of Turkic–Persian relations is briefly addressed; and several fundamental concepts related to language contact are explained. At the end of this section, brief evaluations are offered of some prominent studies on Turkic–Persian relations. With the aim of identifying the everyday spoken language of Iranian Azerbaijani Turks, audio recordings were collected from the provinces of East Azerbaijan, West Azerbaijan, Ardabil, Zanjan, Qazvin, and Hamedan, where at least half of the population consists of Azerbaijani Turks, and these recordings were transcribed. The resulting texts were examined in terms of phonology and morphology, and Persian structures were identified. The Persian words appearing in the texts were classified according to their types within the framework of the core vocabulary of Turkic, with an additional thematic classification for noun-type borrowings. To identify Turkic words in contemporary Persian, the third section surveys the dictionary Farhang-e Ruz-e Sokhan, and the same words were then checked in Azərbaycan Dilinin İzahlı Lüğəti and Azərbaycan Dialektoloji Lüğəti.
Benzer Tezler
- 17. yüzyılda iran sahasında yazılmış üç dilli (İtalyanca-Farsça-Eski Azerbaycan Türkçesi) bir sözlük -inceleme ve metin-
A trilingual (Italian-Persian-Old Azerbaijani) dictionary written in Iran in the 17th century -review and text-
ORHAN BALDANE
Doktora
Türkçe
2022
DilbilimAnkara Hacı Bayram Veli ÜniversitesiÇağdaş Türk Lehçeleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. FEYZİ ERSOY
- Varlık dergisinde edebiyat tarihi tartışmaları
Başlık çevirisi yok
ALİ TAŞTEKİN
Yüksek Lisans
Türkçe
1991
Türk Dili ve EdebiyatıEge ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. YAVUZ AKPINAR
- Azerbaycan sahası tezkireleri ve Seyyid Azim Şirvânî'nin tezkiresi
Başlık çevirisi yok
ÖMER BAYRAM
Doktora
Türkçe
2005
Türk Dili ve EdebiyatıGazi ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF.DR. FİLİZ KILIÇ
- İran Türk ağızlarında karşılaştırmalı söz varlığı (Azerbaycan Türkçesi, Kaşkay Türkçesi, Türkmen Türkçesi, Halaç Türkçesi)
Comparative Vocabulary in İranian Turkish Dialects (Azeri, Kashkay, Turkman, Halac)
MINA DOLATI DARABADI
Doktora
Türkçe
2021
Türk Dili ve EdebiyatıAnkara Yıldırım Beyazıt ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. FUNDA TOPRAK
- Türkmen Şair Seydi'nin Goşgıları (Metin, Transkripsiyon, Morfoloji)
Türkmen Poet Seydi's Poems (Text, Transcription, Morphology)
OLGUN BARIŞ ÖZGÜR
Yüksek Lisans
Türkçe
2013
Türk Dili ve EdebiyatıKarabük ÜniversitesiYeni Türk Dili Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. AHMET ÖKSÜZ