Munzur gözeleri: Bir miras peyzajında sosyo-ekolojik etkileşimler ve kültürel imgelem
Munzur spring: Socio-ecological interaction and cultural magination in a heritage landscape
- Tez No: 1001518
- Danışmanlar: DOÇ. DR. GÜLDEM BAYKAL BÜYÜKSARAÇ
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Antropoloji, Anthropology
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Antropoloji Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez çalışması, Tunceli (Dersim) ili Ovacık ilçesi sınırlarında“doğal sit”statüsüyle tanımlanan Munzur Gözeleri'ni, kutsallık ve mitik hafızanın koruma–kalkınma eksenli mekânsal müdahalelerle kesiştiği çok katmanlı bir miras peyzajı olarak ele almaktadır. Yerel halk tarafından ziyaret yeri (jiare) kabul edilen bu mekân, 2000'li yıllardan itibaren peyzaj düzenlemeleri, Munzur suyunun ticarileşmesi, turizm baskısı ve yeni yapılaşmalarla görünür biçimde dönüşmektedir. Tezin nihai amacı, Munzur peyzajını kutsallık ile dünyevilik arasında bir müzakere ve sürtünme alanına dönüştüren toplumsal dinamikleri anlamaktır. İlk olarak, peyzajın kutsallığının anlaşılması için, ziyaret yerinin kurucu unsuru olan Munzur efsanesi etrafındaki anlam dünyaları incelenmiştir. Efsanenin üç baskın anlatım örüntüsü etrafında dolaşıma girdiği gösterilmiştir: (i) Raa Haq kozmolojisi ile yerel ontoloji/ahlâk dili içinde anlatılan varyantlar; (ii) farklı etno-dinsel repertuarların karşılıklı temasıyla ortaya çıkan eklemli,“melez”anlatılar; (iii) resmî ideolojinin temellük ettiği, Sünni motifler içeren anlatılar. Bu tipoloji, efsanenin toplumsal üretiminin konumlu ve bağlamsal niteliğini görünür kılmak üzere analitik bir araç olarak önerilmiştir. Böylece anlatıların hangi ontolojik-ahlâkî zeminde, hangi tarihsel-kültürel temaslarla ve hangi kurumsal/ideolojik çerçeveler içinde kurulduğunu görünür kılmak amaçlanmıştır. İkinci olarak, Munzur'u dünyevileştirme süreçlerini anlamak üzere, son yıllarda giderek belirginleşen mekânsal dönüşüme odaklanılmıştır. Araştırma, koruma–kullanma modelinin önünü açtığı çevre düzenlemelerinin, kutsalın“makbul”bir miras temsillerine dönüştürülmesi yönündeki kurumsal/siyasal pratiklerle (Sünnileştirme, ocaklaştırma, anıtlaştırma) birlikte ilerlediğini göstermektedir. Çalışma kapsamında etnografik saha araştırması (katılımcı gözlem, derinlemesine görüşme, görsel belgeleme) ve sözlü tarih yöntemleri kullanılmıştır. Görüşmeler, Gözeler civarında yaşayan Kürt ve Zaza Alevi topluluklar ile peyzaj planlama, orman koruma ve hukuk alanlarındaki uzmanlar ve ayrıca yöreyle tarihsel ve kültürel bağları olan ziyaretçilerle gerçekleştirilmiştir.
Özet (Çeviri)
This thesis examines the Munzur Springs (Munzur Gözeleri) in Ovacık, Tunceli (Dersim), officially designated a“natural protected site”(doğal sit), as a layered heritage landscape where sacredness and mythic memory intersect with conservation- and development-driven spatial interventions. Locally known as a jiare (a sacred visitation place), the site has been visibly reshaped since the 2000s through landscape redevelopment projects, the commercialization of Munzur water, rising tourism pressure, and new construction. The ultimate purpose of the thesis is to understand the social dynamics that turn the Munzur landscape into a negotiated and often contested threshold between the sacred and the worldly. The study proceeds in two steps. First, to make sense of what renders the landscape sacred, it traces the meaning-worlds formed around the Munzur legend, the site's foundational narrative. It argues that the legend circulates through three dominant narrative patterns: (i) variants articulated within Raa Haq cosmology and the idioms of local ontology and moral reasoning; (ii)“hybrid”accounts that emerge through contact, exchange, and mutual translation across different ethno-religious repertoires; and (iii) versions shaped through appropriation by official ideology, notably by incorporating Sunni motifs. This typology is offered as an analytical lens to foreground the situated and context-dependent character of the legend's social production, showing how particular ontological–moral assumptions, historical-cultural encounters, and institutional/ideological frameworks inform what can be said, by whom, and with what authority. Second, to understand processes that render Munzur more“worldly,”the analysis focuses on the increasingly pronounced spatial transformations of recent years. The study demonstrates that environmental planning practices enabled by a conservation–use model advance in tandem with institutional/political projects that transform the sacred into“acceptable”representations of heritage through Sunnification, framing of Munzur through lineage (ocak) structures, and monumentalization. The research combines ethnographic (participant observation, in-depth interviews, etc.) and oral history methods. Interviews were conducted with Kurdish and Zaza Alevi communities living around the Springs, as well as specialists in landscape planning, forest conservation, and law, and visitors who maintain historical and cultural ties to the area.
Benzer Tezler
- Tunceli ili'nde kırsal turizm potansiyelinin belirlenmesi
Determination of rural tourism potential in Tunceli province
GÜLSEN AYHAN
- Halbori gözeleri(Tunceli,Türkiye) zooplanktonu
Zooplankton of halbori spring water (Tunceli,Türkiye)
CENGİZ KILMAÇ
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Su ÜrünleriMunzur ÜniversitesiSu Ürünleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. EBRU İFAKAT ÖZCAN
DOÇ. DR. HİLAL BULUT
- Munzur kireçtaşının çökelme koşulları ve mikrofasiyes özellikleri (Munzur dağları, Doğu Anadolu)
Başlık çevirisi yok
CEMİL YILMAZ
Doktora
Türkçe
1991
Jeoloji MühendisliğiKaradeniz Teknik ÜniversitesiJeofizik Mühendisliği Ana Bilim Dalı
PROF.DR. TÜRKER ÖZSAYAR
- Munzur dağlarının jeolojisi ve tektonik özellikleri
Başlık çevirisi yok
EROL ÖZER
Doktora
Türkçe
1992
Jeoloji MühendisliğiKaradeniz Teknik ÜniversitesiJeoloji Ana Bilim Dalı
PROF. DR. TÜRKER ÖZSAYAR
- Munzur dağı (Erzincan) kuşburnu (Rosa spp.) genetik kaynakları
Munzur mountain (Erzincan) rosehip (Rosa spp.) genetic sources
ZERRİN ŞAVİR
Yüksek Lisans
Türkçe
2008
ZiraatYüzüncü Yıl ÜniversitesiBahçe Bitkileri Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. ADNAN DOĞAN