XVIII. yüzyıl fetâvâ literatüründe sarraflık kurumu ve para muameleleri
The institution of money-changing and monetary transactions in the eighteenth-century fatwa literature
- Tez No: 1002080
- Danışmanlar: DOÇ. DR. YUSUF ERDEM GEZGİN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Tarih, Din, Ekonomi, History, Religion, Economics
- Anahtar Kelimeler: 18. yüzyıl, Altın, Fetva mecmuası, Sarraf, İslam hukuku, 18. century, Gold, Fetva magazine, Money changer, Islamic law
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: İslam Hukuku Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Çalışmada XVIII. yüzyıl Osmanlı para düzeninde aynı anda çok sayıda paranın dolaşımda bulunması, ayar ve rayiç değişimleri ile bunların ticarî hayata yansımaları fetva mecmuaları üzerinden incelenmiştir. Araştırma, sarrafların ticarî hayatta kurduğu ilişkileri fetvalar üzerinden görünür kılmayı amaçlamaktadır. Bu çerçevede borç ilişkileri, alım-satım, para ve kıymetli maden mübadelesi, rehin ve teminat uygulamaları, kefalet ilişkileri, emanet ve tazmin sorumluluğu gibi başlıklar ele alınmıştır. Çalışmanın ana kaynaklarını Behcetü'l-fetâvâ, Fetâvâ-yı Abdürrahîm, Bahrü'l-fetâvâ, Fetâvâ-yı Feyziyye, Tuhfetü'l-fetâvâ ve Netîcetü'l-fetâvâ adlı altı fetva mecmuası oluşturmaktadır. XVIII. yüzyıla ait daha fazla fetva mecmuası bulunmakla birlikte, bu eserler latinize neşirlerinin mevcut olması ve metinlerin sağlıklı biçimde taranmasına imkân vermesi sebebiyle tercih edilmiştir. Araştırma nitel araştırma yaklaşımı içinde yürütülmüş, temel yöntem olarak doküman incelemesi kullanılmıştır. Mecmualar taranmış, para ve kıymetli maden işlemleriyle ilgili fetvalar tespit edilmiştir. Elde edilen 72 fetva, konu başlıklarına ve kaynak mecmualara göre tasnif edilmiştir. Fetvalar değerlendirilirken dönemin para sistemi ve darphâne uygulamalarına dair tarihsel-iktisadî arka plan da dikkate alınmıştır. Kısa fetva hükümleri, klasik fıkıh metinlerinden yapılan nakillerle açıklanmış ve gerekçeleri izlenmiştir. İnceleme sonucunda, Osmanlı hukukçularının klasik Hanefî çerçeveyi korumakla birlikte piyasa şartlarını da gözeten çözümler geliştirdikleri görülmüştür. Tağşiş ve kesâd hallerinde borcun ödenmesi ve değer tazmini tartışmalarında mislî-kıyemî ayrımı, damân sorumluluğu ve kabz şartı gibi kavramlar öne çıkmaktadır. Sarrafların yalnızca para bozan kişiler olmadığı anlaşılmaktadır. Sarraflar kredi ilişkilerinde teminat ve kefalet düzeninde rol almaktadır. Devletin para düzeniyle temas eden yarı-resmî işlevler de üstlenmektedirler. Mahkemelerde ehl-i hibre sıfatıyla bilirkişilik yaptıkları da tespit edilmiştir. Ayrıca muâmele-i şer'iyye gibi uygulamaların, faiz yasağı ile akit sıhhati arasındaki gerilimde pratik bir yol üretme amacı taşıdığı sonucuna ulaşılmıştır.
Özet (Çeviri)
In this study, the simultaneous circulation of numerous currencies in the eighteenth-century Ottoman monetary order, the changes in fineness and market value, and their reflections on commercial life are examined through collections of fatwas. The research aims to make visible, through fatwas, the relationships that money changers (sarrafs) established within commercial life. Within this framework, topics such as debt relations, buying and selling, the exchange of money and precious metals, pledges and security practices, suretyship relations, deposits (trusts), and liability for compensation are addressed. The main sources of the study consist of six fatwa compilations: Behcetü'l-Fetâvâ, Fetâvâ-yı Abdürrahîm, Bahrü'l-Fetâvâ, Fetâvâ-yı Feyziyye, Tuhfetü'l-Fetâvâ, and Netîcetü'l-Fetâvâ. Although there are more fatwa collections from the eighteenth century, these works were preferred because Latin-script (romanized) editions are available, enabling a reliable and systematic review of the texts. The research was conducted within a qualitative research approach, using document analysis as the primary method. The compilations were surveyed and fatwas related to money and precious-metal transactions were identified. The resulting 72 fatwas were classified according to subject headings and source compilations. In evaluating the fatwas, the historical and economic background regarding the period's monetary system and mint practices was also taken into consideration. Concise fatwa rulings were explained through citations from classical fiqh texts, and their underlying rationales were traced. The findings show that Ottoman jurists developed solutions that took market conditions into account while preserving the classical Hanafi framework. In debates on debt repayment and value compensation in cases of debasement (tağshîsh) and currency withdrawal from circulation (kesâd), concepts such as the distinction between fungible and non-fungible goods (mislî–qiyemî), liability for compensation (damân), and the condition of taking possession (qabḍ) come to the fore. It is also understood that sarrafs were not merely currency exchangers. They played roles in credit relations, including the provision of collateral and participation in suretyship arrangements. They also assumed semi-official functions connected to the state's monetary order, and it was determined that they served as expert witnesses (ahl al-khibra) in courts. In addition, practices such as muʿâmele-i sharʿiyya were found to aim at producing a practical way forward amid the tension between the prohibition of interest and the validity of contracts.
Benzer Tezler
- Şeyhülislâm Abdürrahim Efendi'nin fetvaları ışığında XVIII. yüzyılda Osmanlı'da hukukî hayat
The legal life in the Ottoman in eighteenth century in the light of Abd al-rahim's fatwas
RAVZA CİHAN
Doktora
Türkçe
2016
DinMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. FAHRETTİN ATAR
- XVIII. yüzyıl fetva mecmuaları ışığında Osmanlı'da aile hukuku
Family law in Ottoman Empire in the light of 18th century
BÜŞRA KARAÇAM
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
HukukMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET ERDOĞAN
- Merzifon Müftüsü Seyyid Abdülgafûr'un Fetâvâ-yı Ali Efendi'den yaptığı seçmeler ve değerlendirilmesi
Choices from Fetâvâ-yı Ali Efendi by Seyyid Abdülgafûr the Mufti of Merzifon and their evaluation
MÜCAHİT ÇAKIR
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
DinTokat Gaziosmanpaşa ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MUHARREM YILMAZ
- Fetâvâ-yı Abdurrahim'deki nikah ile ilgili fetvaların değerlendirilmesi
Evaluation of in fetâvâ's related with nikâh in Fetâvâ-yi Abdurrahim
PERİHAN ÖZDEMİR
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DinKastamonu ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ RECEP ÖZDİREK
- XVI.-XVII. yüzyıl Osmanlı tıbbi yazınında kahve tartışması
The coffee debate in Ottoman medical literature of the 16th-17th century
AYŞE DEMİR