15. yüzyıl Timurlu dönemi Herat türbelerinin incelenmesi
Study of 15th century Timurid mausoleums in 15. yüzyıl
- Tez No: 1002798
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ MURAT ARAPOĞLU
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Mimarlık, Architecture
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Gelişim Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Mimarlık Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Türbe; İslam medeniyetinde çoğunlukla din, devlet veya bilim adamları gibi toplumsal hafızada seçkin bir yere sahip şahsiyetler için inşa edilen, mimari formu ve bezeme programıyla yalnızca bir mezar yapısı olmanın ötesine geçen anıt-mezar türüdür. Türbeler, defin işlevlerinin yanı sıra sosyal hafızanın, dini inancın ve estetik anlayışın somutlaştığı mimari yapılar olarak İslam şehir dokusunda önemli bir yer tutmaktadır. Bu yapı türünün kökenleri, İslam öncesi dönemlerde farklı toplumlarda görülen tümülüsler, kaya mezarları ve anıtsal gömü yapıları gibi erken dönem defin mimarilerine kadar uzanmaktadır. Tarih öncesi ve antik dönemlere ait bu yapılar, türbe mimarisinin biçimsel ve kavramsal temellerini oluşturan öncül örnekler olarak kabul edilmektedir. Timurlu dönemi Herat türbeleri, İslam mimarisinde 15. yüzyılda şehirde gelişen sanat ve mimarlığın en nitelikli örnekleri arasında yer almaktadır. Bu yapılar yalnızca birer defin mekânı olarak değil; aynı zamanda siyasi gücün temsili, dini bağlılığın ifadesi ve kültürel kimliğin görünür kılınması amacıyla inşa edilmiştir. Genellikle kare veya çokgen planlı olarak tasarlanan türbeler, yüksek kasnaklı kubbelerle örtülmüş; kimi zaman bağımsız, kimi zaman da külliye ya da cami gibi yapılarla ilişkili şekilde konumlandırılmıştır. Tuğla işçiliği, renkli çini kaplamalar ve hat sanatının yoğun ve nitelikli kullanımı bu yapıların en dikkat çekici özelliklerindendir. Cephe düzenlemelerinde geometrik bezemeler, kufi ve nesih yazı karakterleri ile firuze ve lacivert tonlarındaki çiniler ön plana çıkmaktadır. Herat'taki türbeler, Timurlu döneminin mimari ve estetik anlayışının ulaştığı zirveyi açıkça yansıtmaktadır. Bu çalışma dört ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, türbe mimarisi uzun bir tarihsel perspektif içerisinde ele alınarak Timurlu türbe mimarisinin arka planını oluşturan köklü gelenekler ortaya konulmuştur. Bu bağlamda öncelikle“türbe”kavramının tanımı ve İslam kültüründeki yeri incelenmiş, ardından tarih öncesi dönemlerden başlayarak İslam medeniyetinde Timurlu dönemine kadar uzanan anıt-mezar gelenekleri değerlendirilmiştir. Söz konusu kültürel birikimin İslam dünyasında nasıl harmanlandığı ve türbenin mimari bir yapı türü olarak ortaya çıkış süreci tartışılmış; bu mimari geleneğin zaman içerisinde geçirdiği evrim Timurlu dönemine kadar izlenmiştir. İkinci bölümde, Timurlu Devleti'nin başkenti olan Herat'ın siyasi tarihi ele alınarak 15. yüzyıl mimarisini şekillendiren tarihsel arka plan ortaya konmuştur. Bu kapsamda Herat'ın İslam öncesi, Timurlu öncesi ve özellikle Timurlu döneminde bir kültür ve sanat merkezi hâline geliş süreci incelenmiştir. Yapılan siyasi ve kültürel tarih analizi, Herat'ta gelişen türbe mimarisinin hangi koşullar altında ve nasıl bir entelektüel ortamda ortaya çıktığını anlamaya yönelik bir zemin hazırlamaktadır. Üçüncü bölümde, ikinci bölümde sunulan tarihsel arka plana dayanılarak 15. yüzyılda Timurlu dönemi Herat ve çevresinde inşa edilmiş seçkin türbe örnekleri incelenmiştir. Bu kapsamda Hâce Abdullah Ensari Türbesi, Gevherşad Türbesi (Herat), Tuman Aqa Türbesi (Kohsan), Hasan Abdal ya da Hüseyin Vaiz Kâşifî Türbesi, Şehzade Abdullah Türbesi, Şehit Mir Abdul Vahid Türbesi ve Ebu'l-Velid Türbesi tarihsel kimlikleriyle ele alınmış ve mimari özellikleri detaylı biçimde analiz edilmiştir. Son bölümde ise söz konusu türbeler; tanım ve yerleşim özellikleri, genel mimari karakter, yapıların konumlandığı alanla ilişkisi, mekânsal organizasyon, mekânsal analiz, üst örtü sistemi, süsleme ve malzeme kullanımı ile mekânsal hiyerarşi gibi ölçütler doğrultusunda karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. 15. yüzyıl Timurlu dönemi Herat türbelerinin incelenmesi ve karşılaştırılması sonucunda elde edilen veriler ışığında, yapıların mimari açıdan tipolojik sınıflandırması yapılmış; benzerlik ve farklılıkları ortaya konulmuştur. Ayrıca bu bulguların, gelecekte söz konusu yapıların kültürel miras yönetimi ve restorasyon projelerinde başvurulabilecek nitelikli bir kaynak oluşturması hedeflenmiştir.
Özet (Çeviri)
A mausoleum (türbe) is a type of monumental tomb constructed in Islamic civilization primarily for individuals who hold a distinguished place in collective memory, such as religious figures, statesmen, or scholars. Through its architectural form and decorative program, it transcends the function of a mere burial structure. In addition to serving as a place of interment, mausoleums occupy an important position within the urban fabric of Islamic cities as architectural embodiments of social memory, religious belief, and aesthetic values. The origins of this building type can be traced back to pre-Islamic funerary traditions observed in various societies, including tumuli, rock-cut tombs, and other monumental burial structures. These prehistoric and ancient examples are regarded as precursors that established the formal and conceptual foundations of mausoleum architecture. The mausoleums of Timurid-period Herat rank among the most accomplished examples of architectural and artistic production that developed in the city during the fifteenth century within the context of Islamic architecture. These structures were conceived not only as burial spaces but also as instruments for representing political power, expressing religious devotion, and rendering cultural identity visible. Typically designed with square or polygonal plans, the mausoleums are covered with high drum domes and are sometimes constructed as freestanding buildings, while in other cases they are spatially integrated with architectural complexes such as külliyes or mosques. Brick craftsmanship, extensive use of polychrome tile revetments, and refined calligraphic decoration constitute some of their most striking features. In façade compositions, geometric ornamentation, Kufic and Naskh scripts, and tiles in turquoise and deep blue tones are particularly prominent. The mausoleums of Herat clearly reflect the peak attained by Timurid architectural and aesthetic sensibilities. This study is composed of four main chapters. The first chapter examines mausoleum architecture from a broad historical perspective, revealing the deeply rooted traditions that form the background of Timurid mausoleum architecture. In this context, the concept of the“mausoleum”and its place within Islamic culture are first defined, followed by an evaluation of monumental burial traditions extending from prehistoric periods through Islamic civilization up to the Timurid era. The manner in which this accumulated cultural heritage was synthesized in the Islamic world and the process through which the mausoleum emerged as a distinct architectural type are discussed, and the evolution of this architectural tradition is traced up to the Timurid period. The second chapter addresses the political history of Herat, the capital of the Timurid state, in order to elucidate the historical background that shaped fifteenth-century architecture. Within this framework, the transformation of Herat into a major center of culture and art during the pre-Islamic, pre-Timurid, and especially the Timurid periods is examined. This political and cultural historical analysis provides a foundation for understanding the conditions and intellectual milieu in which mausoleum architecture developed in Herat. In the third chapter, based on the historical background presented in the second chapter, selected mausoleum examples constructed in and around Herat during the fifteenth-century Timurid period are analyzed. These include the Mausoleum of Khwāja ʿAbdullah Ansari, the Mausoleum of Gawhar Shad (Herat), the Mausoleum of Tuman Aqa (Kohsan), the Mausoleum of Hasan Abdal or Husayn Waez Kashifi, the Mausoleum of Shahzada Abdullah, the Mausoleum of Martyr Mir ʿAbd al-Wahid, and the Mausoleum of Abu'l-Walid. Each monument is examined with reference to its historical identity, and its architectural characteristics are analyzed in detail. In the final chapter, these mausoleums are comparatively evaluated according to criteria such as definition and location characteristics, general architectural character, the relationship between the structures and their surrounding context, spatial organization, spatial analysis, roofing systems, decorative and material usage, and spatial hierarchy. Based on the data obtained from the examination and comparison of fifteenth-century Timurid mausoleums in Herat, a typological classification of the structures is proposed, and their similarities and differences are identified. Furthermore, it is intended that these findings will serve as a qualified reference source for future cultural heritage management and restoration projects concerning these monuments.
Benzer Tezler
- 15. yüzyıl Timurlu devri Kelile ve Dimne'leri analitik çözümlemesi
Analytical analysis of the fifteenth century of Timurid era Kalila and Dimna
NURAN ÖZTÜRK
Sanatta Yeterlik
Türkçe
2021
Güzel SanatlarMarmara ÜniversitesiGeleneksel Türk Sanatları Ana Sanat Dalı
DOÇ. DR. ŞEHNAZ BİÇER
- 15. yüzyıl Karakoyunlu Türkmen minyatürleri (2 cilt)
15. century Qara-Quoyunlu Türkman miniatures
SEVAY ATILGAN
Doktora
Türkçe
2000
Sanat TarihiMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. GÖNÜL CANTAY
- Süleymaniye Kütüphanesi Lala İsmail 617 numaralı Heft Peyker nüshası minyatürleri
The miniatures of a Haft Paykar manuscript (Lala İsmail 617) kept in the Süleymani̇ye Library
LÜTFİYE TATAR
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
Sanat TarihiMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. BANU MAHİR
- Şiban Han dönemi (1500-1510) Özbek kitap sanatı
Uzbek art of book in Shiban Khan period (1500-1510)
SEMİHA ALTIER
Doktora
Türkçe
2007
Sanat TarihiHacettepe ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SERPİL BAĞCI
- Timur Devri herat tezhip ekolü (Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi)
Timur period illumination school of herat (Topkapı Palase Library)
ŞEHNAZ BİÇER ÖZCAN
Sanatta Yeterlik
Türkçe
2007
El SanatlarıMarmara ÜniversitesiGeleneksel Türk El Sanatları Ana Sanat Dalı
PROF. F. ÇİÇEK DERMAN