Codex Cumanicus'un söz varlığının Kazak, Karakalpak ve Nogay Türkçeleri ile karşılaştırılması
Comparison of the vocabulary of Codex Cumanicus with Kazakh, Karakalpak and Nogay Turkish
- Tez No: 1003144
- Danışmanlar: PROF. DR. SÜLEYMAN EFENDİOĞLU
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Dilbilim, Linguistics
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Atatürk Üniversitesi
- Enstitü: Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Türk dili tarihinde Latin harfleriyle yazılmış ilk Türkçe eser olan Codex Cumanicus, aynı zamanda gerçek Kuman/Kıpçak ağızlarına dayalı olarak hazırlanmış ilk eser olması yönüyle de tarihî Kıpçak metinleri arasında çok özel bir yere sahiptir. Bu bakımdan eski Kıpçak Türkçesinin söz varlığı hakkında büyük oranda bilgi sunmaktadır. Bir dilin söz varlığı denilince; tüm kelimeler, atasözleri, deyimler, ikilemeler, terimler, kalıp sözler, lakaplar, argo ve kaba ifadeler akla gelir. Kıpçak grubu Türk lehçelerinin Aral-Hazar grubundan Kazak Türkçesi, Karakalpak Türkçesi; Karadeniz-Hazar grubundan Nogay Türkçesi, aynı mirası paylaşan Türk lehçeleri olmaları nedeniyle Codex Cumanicus ile belli oranda benzerlik göstermektedirler. Bu çalışmada Eski Kıpçak Türkçesinin nadide yadigârı olan Codex Cumanicus'taki söz varlığının, adı geçen lehçelerle karşılaştırılması yapılmıştır. Çalışma giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde çalışmanın amacı, yöntemi, kapsamı, önemi, literatür özeti ve kaynaklara yer verilmiştir. Birinci Bölüm'de Kıpçak Türkleri, Kıpçak Türkçesi ve bu dilde yazılmış eserlere, Karadeniz-Hazar, İdilUral ve Aral-Hazar grubunda yer alan tüm Kıpçak lehçelerine değinilmiş, ardından eski Kıpçak Türkçesinin önemli yadigârı Codex Cumanicus'un Kazak, Karakalpak ve Nogay Türkçeleri ile ilişkisi ele alınmıştır. İkinci Bölüm çalışmanın inceleme kısmı olup bu bölümde Codex Cumanicus'ta geçen sözcüklerin Kazak, Karakalpak ve Nogay Türkçelerindeki karşılıkları karşılaştırmalı olarak sunulmuştur. Üçüncü Bölüm, Sonuç ve Değerlendirme bölümüdür. Bu kısımda söz konusu lehçeler ile Codex Cumanicus arasında tespit edilen söz varlığının benzerlik ve farklılıkları ortaya konulmuş, elde edilen veriler genel değerlendirmelerle ve sayısal bulgularla dikkatlere sunulmuştur.
Özet (Çeviri)
The Codex Cumanicus, the first Turkish work written in Latin script in the history of the Turkish language, also holds a very special place among historical Kipchak texts as it is the first work prepared based on the authentic Cuman/Kipchak dialects. In this respect, it provides a great deal of information about the vocabulary of Old Kipchak Turkish. When we talk about the vocabulary of a language, we think of all words, proverbs, idioms, reduplications, terms, fixed expressions, nicknames, slang, and vulgar expressions. The Kipchak group of Turkic dialects, such as Kazakh Turkish and Karakalpak Turkish from the Aral-Caspian group, and Nogay Turkish from the Black Sea-Caspian group, share the same heritage and therefore show a certain degree of similarity with the Codex Cumanicus. This study compares the vocabulary of the Codex Cumanicus, a rare relic of Old Kipchak Turkish, with that of the aforementioned dialects. The study consists of an introduction and three chapters. The introduction includes the aim, methodology, scope, importance, literature review, and sources of the study. Chapter 1 discusses the Kipchak Turks, the Kipchak Turkish language, and works written in this language, as well as all Kipchak dialects belonging to the Black Sea-Caspian, Volga-Ural, and Aral-Caspian groups. It then examines the relationship between the Codex Cumanicus, an important relic of Old Kipchak Turkish, and Kazakh, Karakalpak, and Nogay Turkish. Chapter 2 is the analysis section of the study, presenting a comparative analysis of the equivalents of words found in the Codex Cumanicus in Kazakh, Karakalpak, and Nogay Turkish. Chapter 3 is the Conclusion and Evaluation section. In this section, the similarities and differences in the vocabulary identified between these dialects and the Codex Cumanicus are presented, and the data obtained are highlighted with general evaluations and numerical findings.
Benzer Tezler
- Codex Cumanicus'un Türkçe söz varlığının günümüz Tatar, Kazak ve Kırgız Türkçelerindeki durumu
Codexcumanicus's Turkish vocabulary's present situation in Tatar, Tazakh and Kirghiz Turkish
ABDÜSSAMET KILINÇ
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Türk Dili ve EdebiyatıBolu Abant İzzet Baysal ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ÖMER YAĞMUR
- Codex cumanicus'un söz varlığı ile günümüzde Kafkasya'da konuşulan Kıpçak grubu Türk lehçelerinin söz varlığının ses ve anlam bakımından karşılaştırılması
Comparison of codex cumanicus and Kipchak group Turkish dialects spoken in the caucasus today in terms of voice and meaning
BEYTULLAH KOCABAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
Türk Dili ve EdebiyatıErciyes ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. GÖKÇE YÜKSELEN PELER
- Codex Cumanicus ile Kırgız Türkçesinin söz varlığı bakımından karşılaştırılması
Comparison with Codex Cumanicus and Kirghiz Turkish in terms of lexicology
ÖZÜM SUBAŞI
Yüksek Lisans
Türkçe
2012
Türk Dili ve EdebiyatıNiğde ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. AKARTÜRK KARAHAN
- Codex Cumanicus ve Karaçay-Malkar Türkçesinin karşılaştırmalı söz varlığı
Comparative vocabulary of Codex Cumanicus and Karachay-Balkar Turkish
SEVNUR CEYLAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
DilbilimAkdeniz ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ADİLHAN ADİLOĞLU
- Kodeks Kumanikus 1a-55a (giriş-metin-dizin)
Codex Cumanicus 1a-55a (introduction-text-index)
ORÇUN ÜNAL
Yüksek Lisans
Türkçe
2010
Türk Dili ve EdebiyatıMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. GÜLŞEN SEYHAN ALIŞIK