İran'ın büyük güç politikasına neoklasik realist bir yaklaşım: ABD, Rusya ve Çin (1953-2020)
A neoclassical realist approach to Iran's great power politics: The United States, Russia and China (1953–2020)
- Tez No: 1005673
- Danışmanlar: DOÇ. DR. YILDIRIM TURAN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Uluslararası İlişkiler, Siyasal Bilimler, International Relations, Political Science
- Anahtar Kelimeler: Neoklasik teori, Stratejik ortaklık, İran, İttifak, Neoclassical theory, Strategic alliance, Iran, Alliance
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Sakarya Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez, İran'ın modern tarihinde büyük güçlere yönelik dış politika stratejisini, neoklasik realizm teorisi ışığında ve tarihsel bir süreklilik içinde analiz etmektedir. Çalışmanın temel amacı, İran'ın farklı tarihsel dönemlerde neden ve hangi koşullar altında belirli küresel aktörleri müttefik olarak tercih ettiğini ortaya koymaktır. Bu kapsamda, İran dış politikasında Pehlevi döneminde ABD ile kurulan ittifak ile Soğuk Savaş sonrası dönemde Rusya ve Çin ile geliştirilen stratejik ortaklıkları odağına almaktadır. Çalışmada, teorinin öngördüğü sistemik baskıların doğrudan dış politika çıktısına dönüşmediği, aksine liderlik imajı, stratejik kültür ve rejim kimliği gibi birim düzeyi değişkenlerin de etkili olduğu varsayımı test edilmektedir. Bu çerçevede, vaka analizi ve süreç izleme yöntemleri kullanılarak, uluslararası sistemden gelen uyarıcıların (bağımsız değişken) iç dinamiklerle (ara değişkenler) nasıl etkileşime girdiği ve bunun sonucunda ne tür bir dış politika çıktısının (bağımlı değişken) oluştuğu incelenmektedir. Araştırmanın ulaştığı sonuçlar, İran'ın ittifak tercihlerinin sistemik tehdit algısındaki değişimlerin, liderlik imajı ve stratejik kültürü ile rejimin kendini tanımlama biçimiyle doğrudan ilişkili olduğunu göstermektedir. Pehlevi döneminde, Sovyetler Birliği'nden gelen varoluşsal tehdit ve Şah'ın modernleşmeci, Batı yanlısı liderlik imajı, stratejik kültürü Fars milletçiliğine dayanan rejim kimliği ile birleşerek İran'ı ABD ile hiyerarşik bir bağımlı müttefiklik ilişkisine sürüklemiştir. Buna karşılık, 1979 Devrimi sonrasında rejim kimliğinin küresel reddiyeci bir niteliğe bürünmesi ve sistemik tehdidin kaynağının ABD hegemonyasına kayması, bu politikayı köklü bir şekilde değiştirmiştir. Sonuç olarak çalışma, İran'ın bağımlı müttefiklikten Rusya ve Çin ile stratejik ortaklığa evrilen büyük güç politikasında sistemik kısıtlamaların (kısıtlı stratejik ortam) belirleyici olduğunu, ancak hangi büyük güçle nasıl bir ilişki kurulacağının, liderlerin imajları ve stratejik kültürü ile rejim kimliğine bağlı değiştiğini ortaya koymaktadır.
Özet (Çeviri)
This thesis analyses Iran's foreign policy strategy towards great powers in its modern history within the framework of neoclassical realism theory and in the context of historical continuity. The primary aim of the study is to reveal why and under what conditions Iran has preferred certain global actors as allies during different historical periods. In this context, it focuses on the alliance established with the United States during the Pahlavi era and the strategic partnerships developed with Russia and China in the post-Cold War period. The study tests the assumption that systemic pressures, as predicted by the theory, do not directly translate into foreign policy outcomes, but rather that unit-level variables such as leadership image, strategic culture, and regime identity also exert influence. Using case analysis and process tracing methods, it examines how stimuli from the international system (independent variable) interact with internal dynamics (intervening variables) and what kind of foreign policy output (dependent variable) results from this interaction. The findings suggest that Iran's alliance choices are closely tied to shifts in systemic threat perceptions, leadership image, strategic culture, and the regime's self-definition. During the Pahlavi era, existential threats from the Soviet Union, combined with the Shah's modernist, pro-Western leadership image and a regime identity rooted in Persian nationalism, led Iran into a hierarchical, dependent alliance with the United States. Conversely, after the 1979 Revolution, the regime's identity adopted a globally rejectionist character, and the source of systemic threat shifted to US hegemony, leading to a profound change in this policy. In conclusion, the study demonstrates that systemic constraints (limited strategic environment) are decisive in Iran's evolution from dependent alliances to strategic partnerships with Russia and China, but the specific nature of these relationships depends on leaders' images, strategic culture, and regime identity.
Benzer Tezler
- Çin'in Orta Doğu enerji güvenliği politikası
China's energy security policy in Middle East
MARKUS ÜREK
Doktora
Türkçe
2021
EnerjiPolis AkademisiGüvenlik Stratejileri ve Yönetimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. BAYRAM ALİ SONER
- İran'ın ittifak stratejisi: 1945-1975
Iran's alliance strategy: 1945-1975
ÜNAL TÜYSÜZ
Doktora
Türkçe
2022
Uluslararası İlişkilerSakarya ÜniversitesiUluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. İSMAİL EDİZ
- Understanding the foreign policies of Türkiye, Russia and Iran in the Five Seas Basin during the post-Arab Spring period
Arap Baharı sonrası dönemde Beş Deniz Havzası'nda Türkiye, Rusya ve İran'ın dış politikalarını anlamak
DOĞUŞ SÖNMEZ
Doktora
İngilizce
2025
Uluslararası İlişkilerGalatasaray ÜniversitesiUluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ALİ FAİK DEMİR
- Velayeti Fakih ve İran dış politikası: Ali Hamaney'in konumu
Velayete Faqih and Iranian foreign policy: The position of Ali Khamenei
HAZAR VURAL JANE
Doktora
Türkçe
2019
Uluslararası İlişkilerYıldız Teknik ÜniversitesiSiyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. FUAT AKSU
- Lozan'dan soğuk savaş'ın sonuna boğazlar'ın statüsünde meydana gelen değişiklikler ve tartışmalar (1923-1991)
Changes and debates on the status of the straits from Lausanne to the end of the cold war (1923-1991)
YAŞAR ALDIRMAZ