Diyarbakır ve çevresinde bulunan doğal taş artıklarının değerlendirilmesi
Evaluation of natural stone waste found in Diyarbakir and its surroundings
- Tez No: 1006601
- Danışmanlar: PROF. DR. ORHAN KAVAK
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Mühendislik Bilimleri, Maden Mühendisliği ve Madencilik, Engineering Sciences, Mining Engineering and Mining
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Dicle Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Maden Mühendisliği Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Doğal taş madenciliği, Türkiye'nin birçok bölgesinde önemli bir ekonomik faaliyet olup özellikle Güneydoğu Anadolu Bölgesi bu açıdan zengin rezervlere sahiptir. Diyarbakır ve çevresi; bazalt, kireçtaşı ve çeşitli dere kökenli taş malzemeleri bakımından önemli potansiyele sahip bölgelerden biridir. Ancak bu doğal taşların ocak işletmeciliği ve işlenmesi sırasında önemli miktarda taş artığı ve ince taneli artık malzeme ortaya çıkmaktadır. Bu artıkların kontrolsüz şekilde çevreye bırakılması hem çevresel sorunlara yol açmakta hem de ekonomik açıdan değerlendirilebilecek potansiyel hammaddelerin kaybına neden olmaktadır. Bu çalışma, Diyarbakır ve çevresinde yoğun şekilde bulunan doğal taşların (kireçtaşları, dere taşları ve bazalt) işlenmesi sırasında ortaya çıkan artıkların inşaatlarda, yapı malzemelerinde, endüstri gibi sanayi kollarında değerlendirilmesini konu almaktadır. Özellikle mermer ve kalker bazlı artıkların yüksek CaCO₃ içerikleri nedeniyle gaz beton, tuğla, seramik, çimento üretimi, harç sistemleri ve yapı kimyasallarında mikro dolgu malzemesi olarak değerlendirilebilme potansiyeli literatür verileriyle birlikte incelenmiştir. Bazaltlarında yüksek dayanım, düşük su emme ve uygun kimyasal bileşimleri nedeniyle bazalt fiber, taş yünü ve çeşitli yalıtım malzemeleri üretiminde kullanılabilirliği ele alınmıştır. Doğaltaş artıklarının mineralojik, kimyasal ve fiziksel özellikleri incelenmiş; bu malzemelerin bağlayıcı faz oluşumu, gözeneklilik, mekanik dayanım, ısıl iletkenlik ve enerji tüketimi üzerindeki etkileri yapılan deneylerle ve literatür destekleriyle değerlendirilmiştir. Ayrıca Diyarbakır bölgesindeki doğal taş üretim potansiyeli, mevcut artık miktarı ve sanayi altyapısı göz önünde bulundurularak bölgesel bir geri kazanım modeli tartışılmıştır. Elde edilen bulgular, doğaltaş artıklarının uygun sınıflandırma ve işleme yöntemleri ile farklı endüstriyel alanlarda değerlendirilebileceği ve böylece hem çevresel etkilerin azaltılabileceği hem de ekonomik katma değer sağlanabileceği belirlenmiştir. Özellikle bazalt kökenli malzemelerin ileri teknoloji ürünleri olan fiber ve yalıtım malzemeleri üretiminde kullanılması, kireçtaşı ve mermer tozlarının ise çimento ve harç sistemlerinde katkı maddesi olarak değerlendirilmesi sürdürülebilir madencilik açısından önemli bir potansiyel sunmaktadır. Sonuç olarak doğaltaş artıklarının uygun oranlarda kullanıldığında hem çevresel hem de ekonomik açıdan önemli faydalar sunduğunu ve sürdürülebilir yapı malzemesi üretiminde stratejik bir kaynak olabileceğini göstermektedir.
Özet (Çeviri)
Natural stone mining is a significant economic activity in many regions of Turkey, with the Southeastern Anatolia Region possessing particularly rich reserves. Diyarbakır and its surroundings are among the regions with significant potential in terms of basalt, limestone, and various river-derived stone materials. However, significant amounts of stone waste and fine-grained residue are generated during quarrying and processing of these natural stones. The uncontrolled release of this waste into the environment leads to both environmental problems and the loss of potentially valuable raw materials. This study focuses on the utilization of waste generated during the processing of natural stones (limestones, river stones, and basalt) abundantly found in Diyarbakır and its surroundings in construction, building materials, and industrial sectors. In particular, the potential of marble and limestone-based wastes, due to their high CaCO₃ content, to be used as microfiller materials in aerated concrete, bricks, ceramics, cement production, mortar systems, and construction chemicals is examined along with literature data. The usability of basalt in the production of basalt fiber, rock wool, and various insulation materials due to its high strength, low water absorption, and suitable chemical composition is also considered. The mineralogical, chemical, and physical properties of natural stone waste were investigated; the effects of these materials on binder phase formation, porosity, mechanical strength, thermal conductivity, and energy consumption were evaluated through experiments and literature support. Furthermore, a regional recovery model was discussed, considering the natural stone production potential, existing waste quantity, and industrial infrastructure in the Diyarbakır region. The findings indicate that natural stone waste can be utilized in various industrial fields through appropriate classification and processing methods, thereby reducing environmental impacts and generating economic added value. The use of basalt-based materials in the production of advanced technology products such as fiber and insulation materials, and the evaluation of limestone and marble dust as additives in cement and mortar systems, offer significant potential for sustainable mining. In conclusion, the study demonstrates that when used in appropriate proportions, natural stone waste offers significant environmental and economic benefits and can be a strategic resource in the production of sustainable building materials.
Benzer Tezler
- Seyahatnamelere göre Diyarbakır'ın Osmanlı Dönemi mimari dokusu üzerine bir değerlendirme
An evaluation on Diyarbakır's architectural structure in Ottoman Period according to Travel Books
NURSEL KARACA
Doktora
Türkçe
2010
Sanat TarihiYüzüncü Yıl ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. MEHMET TOP
- Sosyo ekonomik ve çevresel etkileri ile yabancı uyruklu gerçek ve tüzel kişilerin Türkiye'de mülk edinmesi ?riskler ve fırsatlar?
Foreign national legal and natural entities` acquiring a property in Turkey for social and environmental factors ? risks and opportunities?
ÖZCAN ERDOĞAN
Doktora
Türkçe
2008
Kamu YönetimiAnkara ÜniversitesiSosyal Çevre Bilimleri Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
PROF. DR. ÇELİK ARUOBA
- Diyarbakır ve çevresinde agrega olarak kullanılan kayaçların özellikleri
The properties of the rocks used as aggregate in Diyarbakır and vicinity
HEYBET DANIŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Jeoloji MühendisliğiDicle ÜniversitesiMaden Mühendisliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ORHAN KAVAK
- Diyarbakır Suriçi bölgesinde yer alan medreselerin mimari özellikleri ve onarımlar bağlamında koruma durumlarının değerlendirilmesi
Architectural features of madrasahs in the Suriçi district of Diyarbakır and evaluation of their conservation status in the context of repairs
MİNE EM
Doktora
Türkçe
2025
MimarlıkMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. DEMET ULUSOY BİNAN
- Antalya'da depolanmış ürün ve materyalde zararlı böcek ve akar türleri.Yayılışları ve habitatları üzerine araştırmalar.
Başlık çevirisi yok
YILDIRIM YANAROĞLU