تفسير آيات العبادات والمعاملات في سورة البقرة بين تفسيري الجصاص والقرطبي: دراسة مقارنة
Bakara Suresi'nde ibâdet ve muâmelâtla ilgili ayetlerin Cessâs ve Kurtubî tefsirleri arasında yorumu: Mukayeseli bir inceleme
- Tez No: 1008209
- Danışmanlar: PROF. DR. ABDULCEBBAR KAVAK
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Ahkâm Ayetleri Tefsiri, el-Cessâs, el-Kurtubî, İbadetler, Muamelet, Fıkhî Tefsir, Metodolojik Karşılaştırma.
- Yıl: 2026
- Dil: Arapça
- Üniversite: Karabük Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Kur'an'daki ahkâm ayetlerinin yorumunda Hanefî müfessir Cessâs ile Mâlikî müfessir Kurtubî'nin tefsirleri arasında sistematik bir mukayeseyi konu edinmektedir. Araştırmanın temel amacı, iki mezhep ekolü arasındaki metodolojik farklılıkları ortaya koymak ve fıkhî arka planın, usûlî yaklaşımların ve mezhebî eğilimlerin hüküm istinbatında nasıl etkili olduğunu göstermektir. Çalışmanın önemi, fıkhî tefsir ile karşılaştırmalı yöntem analizini bir araya getiren önceki araştırmaların eksikliği bağlamında, istidlâl araçlarının yapısal analizi, tercih yöntemleri ve maksatların sıralanması gibi unsurların her iki müfessir nezdinde incelenmesi ihtiyacından kaynaklanmaktadır. Araştırma problemi, önceki çalışmaların çoğunun yalnızca fıkhî içerikleri sunmakla yetinmesi veya yalnızca bir müfessiri ele alması, dolayısıyla mezhep ile yöntem arasındaki ilişkiyi bütüncül bir biçimde ele almamış olmasıdır. Bu bağlamda çalışma, seçilmiş tefsir örnekleri üzerinden her müfessirin Kur'an metniyle nasıl ilişki kurduğunu, usûlî araçlarını nasıl kullandığını ve mezhebî arka planının yorum tercihlerini nasıl etkilediğini analiz ederek bu boşluğu doldurmayı hedeflemektedir. Araştırma, karşılaştırmalı analitik yönteme dayanmaktadır. Cessâs ve Kurtubî'nin ahkâm ayetlerine dair görüşleri takip edilmiş, fıkhî usûlleri ışığında analiz edilmiş ve metodolojik farklar tespit edilerek temellendirilmiştir. Çalışma, muâmelât, cezalar ve hudûd ile ilgili ayetlerden seçilen örnekler üzerinden iki ekol arasındaki yöntemsel ayrışmayı ortaya koymaktadır. Araştırma sonucunda ulaşılan temel bulgulardan bazıları şunlardır: Cessâs'ın Hanefî istihsan ve kıyas ilkelerine açık bir şekilde dayandığı; Kurtubî'nin ise maksatlara, sedd-i zerâyi' ilkesine ve Medine ehlinin amelini dikkate alarak tercihlerde bulunduğu görülmüştür. Her iki müfessirin de mezheplerini yansıtan tutarlı bir metodolojik yapıya sahip oldukları ve Kur'an'daki teşrî metinlerle ilişki kurmada özgün modeller sundukları tespit edilmiştir. Bu çalışma, tefsir yönteminin Kur'an metninin anlaşılmasındaki önemini vurgulamakta ve fıkhî tefsir çalışmalarının usûlî karşılaştırma perspektifiyle geliştirilmesine katkı sunmaktadır.
Özet (Çeviri)
This study presents a systematic comparative analysis between the Hanafi exegesis of al-Jaṣṣāṣ and the Maliki exegesis of al-Qurṭubī concerning the legal verses (āyāt al-aḥkām) in the Qur'an. Its aim is to uncover methodological differences between the two schools and to demonstrate how juristic and doctrinal backgrounds influence the derivation of legal rulings from the Qur'anic text. The significance of this research stems from the need for a structural analysis of interpretive tools, methods of preference (tarjīḥ), and the ordering of objectives (maqāṣid) employed by each exegete—especially in light of the absence of prior studies that integrate juristic exegesis with comparative methodological inquiry. The central problem addressed is that most previous studies have either focused on presenting the legal content or examined one exegete in isolation, without offering a comprehensive methodological treatment that highlights the relationship between madhhab and interpretive method in the exegesis of legal verses. This study seeks to fill that gap by analyzing selected exegetical models that illustrate how each scholar employs his usūlī tools in engaging with the text, and how his doctrinal affiliation shapes his interpretive choices. The research adopts a comparative analytical methodology, tracing the views of al-Jaṣṣāṣ and al-Qurṭubī on legal verses, analyzing them in light of their respective juristic principles, and extracting and grounding the methodological differences. The study includes exegetical samples related to transactions, penal rulings, and legal boundaries, thereby highlighting the methodological divergence between the two schools. Among the key findings: al-Jaṣṣāṣ demonstrates a clear reliance on the Hanafi principles of istiḥsān (juristic preference) and qiyās (analogical reasoning), while al-Qurṭubī emphasizes maqāṣid (objectives of the law), sadd al-dharā'iʿ (blocking the means), and gives weight to the practice of the people of Medina in his preferences. Each exegete exhibits a coherent methodological structure that reflects his madhhab and offers a distinct model for engaging with the legislative text. The study underscores the importance of interpretive methodology in understanding the Qur'anic text and contributes to the development of juristic exegesis through a comparative usūlī lens.
Benzer Tezler
- حاشية شمس الدين محمد بن يوسف الكرماني على تفسير البيضاوي: (من الفاتحة الى الرعد (دراسة وتحقيق
Şemseddin Muhammed b. Yusuf el-Kirmânî'nin Beydâvî Tefsiri Hâşiyesi (Fâtiha Suresinden Ra'd suresine kadar) İnceleme ve Tahkik
SHAKIR MUDHHI HAMDI ALHARDANEE
Yüksek Lisans
Arapça
2022
DinÇankırı Karatekin ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ABDULSALAM YOUSUF ESSA AL – YAGOOB
- تفسيُر آياتِ الأحكامِ للجصّاص والكيا الهراسي-دراسة مقارنة-سورة المائدة نموذجاً
Hükümlere ilişkin ayetlerin Al-Jassas ve Al-Kia Al-Harasy'ye göre yorumlanması - karşılaştırmalı çalışma - Örnek olarak Maide Suresi
FIRAS IBRAHIM HUSEYIN ALLABDULAH
Yüksek Lisans
Arapça
2022
DinÇankırı Karatekin ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ HANAN AKKO
- تفسير آيات البيع والربا وأحكامهما (دراسة تفسيرية فقهية)
Alış-veriş ve ribâ ayetlerinin tefsiri (Fıkhî tefsir açısından bir inceleme)
FAKHIR MOHAMMED MARF
- تفسير آيات أحكام التخفيف والرخص في القرآن الكريم وآثارها التعبدية دراسة موضوعية
Kur'an-ı Kerim'de tahfif (hafifletme) ve ruhsat ayetlerinin tefsiri ve ibadetlere etkisi: Objektif bir çalışma / Interpretation of takhfif (lightening) and license verses in the Holy Quran and their effect on worship: An objective study
MİQDAD ADİL OMAR ZEBARI
Yüksek Lisans
Arapça
2023
DinKarabük ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ HOSSAM MOUSSA MOHAMED SHOUSHA HOSSAM MOUSSA MOHAMED SHOUSHA
- آيات الحدود في تفسير المراغي (تحليل ومقارنة)
Merâğî tefsirinde had cezasıyla ilgili âyetlerin karşılaştırmalı analizi / The hudud verses in the interpretation of al-Maraghi(Analysis and comparison)
WASU ZUBAIR WASU
Yüksek Lisans
Arapça
2022
DinTokat Gaziosmanpaşa ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ İBRAHİM İBRAHİMOĞLU