Bir zahid ve sufi olarak Hasan-ı Basri
Hasan al-Basri as an ascetic and sufi
- Tez No: 1008287
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ OSMAN SACİD ARI
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Tasavvuf Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez, Tabiin neslinin önde gelen âlimlerinden Hasan-ı Basrî'nin zühd anlayışını ve bu anlayışın tasavvufun teşekkül sürecindeki yerini incelemeyi amaçlamaktadır. Tasavvufun kurumsallaşmasının geç bir dönemde gerçekleşmiş olması, Hasan-ı Basrî'nin bu alandaki etkisinin tespitini güçleştirmektedir. Bu nedenle çalışmada, Hasan-ı Basrî'ye atfedilen rivayetler erken dönem kaynaklardan başlanarak taranmış ve karşılaştırmalı bir yöntemle analiz edilmiştir. Araştırmada, hadis ve zühd literatürü ile tarih ve tabakât kaynaklarında yer alan rivayetler birlikte değerlendirilmiş; bu rivayetlerin tarihsel süreç içerisinde geçirdiği dönüşüm ve tasavvuf literatüründe kazandığı anlam katmanları incelenmiştir. Ayrıca Hasan-ı Basrî'ye atfedilen zâhid ve sûfî kimlik tasvirleri tipolojik bir yaklaşımla ele alınarak, erken dönem ile sonraki literatür arasındaki farklılaşmalar ortaya konulmuştur. Elde edilen bulgular, Hasan-ı Basrî'nin zühd anlayışının yalnızca bireysel bir dindarlık pratiği olmadığını; aksine tarihsel, toplumsal ve ilmî bağlam içerisinde şekillendiğini göstermektedir. Bununla birlikte onun düşüncesinin, öğrencileri ve rivayet geleneği aracılığıyla sonraki nesillere aktarılarak tasavvuf terminolojisinin oluşumuna katkı sağladığı anlaşılmaktadır. Sonuç olarak bu çalışma, Hasan-ı Basrî'ye atfedilen rivayetlerin tarihsel ve bağlamsal dönüşümünü izleyerek, onun tasavvuf tarihindeki konumunu yeniden değerlendirmekte ve Hasan-ı Basrî merkezli bir tasavvuf tarihi okuması sunmaktadır.
Özet (Çeviri)
This thesis aims to examine the understanding of asceticism (zuhd) of Hasan al-Basri, one of the prominent scholars of the Tābiʿūn generation, and the place of this understanding in the formative process of Sufism. Since Sufism was institutionalized at a relatively late stage, determining Hasan al-Basri's influence in this field is a complex issue. For this reason, reports attributed to Hasan al-Basri are surveyed beginning with early sources and analyzed through a comparative method. In the study, reports found in ḥadīth and zuhd literature, as well as in historical and ṭabaqāt works, are evaluated together; their transformation over time and the layers of meaning they acquired within Sufi literature are examined. Moreover, the portrayals of Hasan al-Basri as an ascetic (zahid) and as a Sufi are analyzed through a typological approach, revealing the differences between early sources and later literary constructions. The findings indicate that Hasan al-Basri's understanding of asceticism was not merely an individual form of piety, but rather developed within a broader historical, social, and intellectual context. Furthermore, his thought was transmitted to subsequent generations through his students and the tradition of transmitted reports, thereby contributing to the formation of Sufi terminology. In conclusion, this thesis re-evaluates Hasan al-Basri's position in the history of Sufism by tracing the historical and contextual transformation of the reports attributed to him and offers a Sufism-centered historical reading based on Hasan al-Basri.
Benzer Tezler
- Mehmed Zahid Kotku'nun Tasavvufî Ahlâk adlı eserinde geçen hadislerin kritiği
A critical examination of the hadiths in Mehmet Zahid Kotku's Tasavvufî Ahlâk
MUHAMMED EMİN KIZILGÜL
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
DinAnkara Yıldırım Beyazıt ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AHMET YILDIRIM
- Hakîm et-Tirmizî'de kalp ve ibadetlere dair sembolik anlatım
Symbolic discourse on the heart and acts of worship in Hakîm al-Tirmidi
OSMAN ÖZDEMİR
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinTokat Gaziosmanpaşa ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MUHAMMED YUSUF AKBAK
- Hacı Bektaş Veli'de Tanrı alem ilişkisi,
The relationship between God and the Universe in Hacı Bektaş Veli,
FERİT İNCEL
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
FelsefeHitit ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. YAŞAR TÜRKBEN
- Ehl-i tasavvufun hadis uydurmacılığına etkisi
The i̇nfluence of the ahl-i mystic on improvisation of hadith
ÜMMÜGÜLSÜM ÇELİK
Yüksek Lisans
Türkçe
2018
DinYalova ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. EBUBEKİR SİFİL
- Toplum ve siyasî iktidarın gözünden ilk zühtçüler ve erken sûfiyye
The first ascetics and early sufis from the perspective of society and political power
RASİM SERT