Afet risklerinin azaltılmasında kent merkezlerinin yeniden düzenlenmesi için bir yöntem önerisi: Şanlıurfa örneği
A proposed method for reorganizing city centres to reduce disaster risks: The Şanliurfa example
- Tez No: 1008818
- Danışmanlar: PROF. DR. DEVRİM TÜRKAN KEJANLI
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Mimarlık, Şehircilik ve Bölge Planlama, Architecture, Urban and Regional Planning
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Dicle Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Mimarlık Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Şehircilik Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Nüfus artışları ve plansız arazi kullanımı doğa olaylarının afete dönüşmesinde etkili olmaktadır. Türkiye'de son yıllarda afetler için çeşitli önlemler alınsa da 1950'li yıllardan itibaren yaşanan nüfus artışı ve hızlı kentsel genişlemenin sebep olduğu plansız arazi kullanımı nedeniyle yeterli olmamış, uygulamaya konulan imar affı politikaları ile de plansız alanlar yasal zemine oturtulmuştur. 2000'li yıllardan sonra başlatılan kentsel dönüşüm projeleri afet risklerini azaltmada önemli olabilecek bir hareket olsa da hem uygulamadaki yanlış kararlar hem de bütüncül planlama yaklaşımının eksikliği nedeniyle başarılı sonuçlar elde edilmemiş, doğal afetler sebebiyle kent merkezlerinde meydana gelen kayıplar önlenememiştir. Özellikle deprem ve sellerin neden olduğu can ve mal kayıplarının birçoğu yanlış planlama kararlarından kaynaklanmaktadır. Son dönemde bu kayıpların çokça yaşandığı örneklerden biri Şanlıurfa kent merkezidir. 6 Şubat 2023'te meydana gelen deprem ve 15 Mart 2023'te yaşanan selde sırasıyla 340 ve 17 kişi yaşamını yitirmiş; büyük maddi zararlar oluşmuştur. Tarihi kent merkezinin deprem ve sel riskli bölgede olması geçmişten günümüze Şanlıurfa'nın bu afetlerden etkilenmesine neden olmuştur. Şanlıurfa kent merkezinde ilk kez kent bütününe yönelik planlama kararları 1974 yılında alınmıştır. Günümüze kadar 30'dan fazla planlama çalışması yapılmış fakat mevzuat ve uygulama kapasitesinin eksikliği nedeniyle plansız alanların ve yeni afet riskli bölgelerin oluşması engellenememiştir. Farklı dönemde hazırlanan planların tabi olduğu yasal ve yönetsel çeşitlilik sebebiyle Şanlıurfa'da kısa mesafelerde afet riski değişkenlik göstermektedir. Çalışma alanı olarak seçilen Şanlıurfa kent merkezi planlama kararlarında deprem ve sel riskinin yeterince dikkate alınmaması, birçok kez can ve mal kaybına neden olmuştur. Bu sebeple Şanlıurfa'nın kentsel gelişimi deprem ve sel riski açısından incelenmiş kent merkezinin tamamının risk analizi yapılarak en çok etkilenme potansiyeli olan Süleymaniye, Eyyüpnebi ve Göl bölgeleri detaylı olarak ele alınmıştır. Ayrıntılı inceleme, bölgedeki risk azaltma stratejilerinin belirlenmesi için gereklidir. Çalışmanın, kentin bütününden kaynaklanabilecek risklerle birlikte değerlendirilmesi ise, bu risklerin bölge üzerinde oluşturabileceği etkilerin doğru biçimde analiz edilmesi açısından önemlidir. Coğrafi Bilgi Sistemi (CBS) ve Analitik Hiyerarşi Prosesi (AHP) yöntemiyle oluşturulan sel risk analizi haritasında akarsulara yakın, fazla yağış alan ve yapılaşmanın yoğun olduğu arazilerde risk artmakta ve çalışma alanının yaklaşık %32'si düşük, %62'si orta ve %6'sı yüksek riskli alanlardan oluşmaktadır. Deprem risk analizi haritasında ise fay hatlarına yakın ve yeraltı su seviyesi yüksek olan bölgelerde risk artmakta ve çalışma alanının yaklaşık %7'si çok düşük, %54'ü düşük, %37'si orta, %2'si yüksek riskli alanlardan oluşmaktadır. Şanlıurfa'da, afet odaklı planlama kararlarının yeterince dikkate alınmaması ve kurumsal kapasite yetersizliği bazı planlı ve plansız alanların riskli bölgelerde oluşmasına neden olmuştur. Kentteki riskli alanların, planlama eksiklikleri, yasal ve yönetsel süreçlerdeki aksaklıklar ve plansız yapılaşmadan kaynaklandığı belirlenmiştir. Risklerin azaltılması için yapılaşmış riskli bölgelerde mevcut yapıların güçlendirilmesi, yapılaşmamış bölgelerde ise öncelikle risksiz alanların tercih edilmesi; zorunlu hâllerde riskli alanların gerekli önlemler alınarak kullanılması önerilmiştir.
Özet (Çeviri)
Population growth and unplanned land use are significant factors in transforming natural events into disasters. Although various measures have been taken in Turkey in recent years to address disasters, these have proven insufficient due to population growth and rapid urban expansion since the 1950s, which led to unplanned land use. Furthermore, amnesty policies implemented have legalized these unplanned areas. While urban transformation projects initiated after the 2000s represent a potential step towards reducing disaster risks, both incorrect implementation decisions and a lack of a holistic planning approach have prevented successful results, and losses in urban centers due to natural disasters have not been prevented. Many of the casualties and property damage caused by earthquakes and floods stem from flawed planning decisions. One example of a recent example of such losses is the city center of Şanlıurfa. The earthquake on February 6, 2023, and the flood on March 15, 2023, resulted in the deaths of 340 and 17 people respectively, and caused significant material damage. The fact that the historical city center is located in an earthquake and flood-prone area has caused Şanlıurfa to be affected by these disasters from the past to the present. The first city-wide planning decisions for Şanlıurfa were made in 1974. More than 30 planning studies have been conducted to date, but due to a lack of legislation and implementation capacity, the formation of unplanned areas and new disaster-prone zones has not been prevented. Due to the legal and administrative diversity to which the plans prepared in different periods are subject, the disaster risk in Şanlıurfa varies over short distances. The insufficient consideration of earthquake and flood risks in the planning decisions for the Şanlıurfa city center, chosen as the study area, has resulted in numerous losses of life and property. Therefore, the urban development of Şanlıurfa has been examined from the perspective of earthquake and flood risk, and a risk analysis of the entire city center has been conducted, with the Süleymaniye, Eyyüpnebi, and Göl regions, which have the highest potential for being affected, being examined in detail. This detailed examination is necessary for determining risk reduction strategies in the region. Considering the risks that may arise from the city as a whole is important for accurately analyzing the impacts these risks may have on the region. In the flood risk analysis map created using Geographic Information System (GIS) and Analytical Hierarchy Process (AHP) methods, the risk increases in areas close to rivers, receiving high rainfall, and with dense construction. Approximately 32% of the study area consists of low-risk areas, 62% of medium-risk areas, and 6% of high-risk areas. In the earthquake risk analysis map, the risk increases in areas close to fault lines and with high groundwater levels. Approximately 7% of the study area consists of very low-risk areas, 54% of low-risk areas, 37% of medium-risk areas, and 2% of high-risk areas. In Şanlıurfa, insufficient consideration of disaster-focused planning decisions and inadequate institutional capacity have led to the formation of some planned and unplanned areas in risky zones. It has been determined that the risky areas in the city stem from planning deficiencies, shortcomings in legal and administrative processes, and unplanned construction. To mitigate risks, it is recommended that existing structures in built-up risky areas be reinforced, and that risk-free areas be prioritized in unbuilt areas; risky areas may only be used in cases of necessity, provided that the necessary precautions are taken.
Benzer Tezler
- Afet sonrası geçici barınma amacıyla kullanılacak kamusal yapıların seçimi için bir model: Geçici İşlevsel dönüşüm (adaptive reuse)
A model for selection of public structures to be used for post-disaster temporary sheltering purposes: Temporary adaptive reuse
AYŞE ESRA İDEMEN
Doktora
Türkçe
2022
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SİNAN MERT ŞENER
- Kentlerde iklim değişikliğinden kaynaklı afetlere karşı dirençli/uyumlanabilir planlama metodolojisi: Antalya örneği
Resilient/adaptive planning methodology against disasters caused by climate change in cities: The case of Antalya
SÜMEYYE KAHRAMAN
Doktora
Türkçe
2024
Şehircilik ve Bölge PlanlamaSüleyman Demirel ÜniversitesiMimarlık, Planlama ve Tasarım Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ERKAN POLAT
- Kentsel mekanın, deprem risklerinin azaltılmasına yönelik yeniden organizasyonu ve bir toplumsal katılım süreci
Reorganization of urban space in order to mitigate earthquake risks, and a process for social participation
SÜLEYMAN BALYEMEZ
Doktora
Türkçe
2010
Şehircilik ve Bölge Planlamaİstanbul Teknik ÜniversitesiŞehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
PROF. DR. LALE BERKÖZ
- Salihli (Manisa) kent merkezinin sıvılaşma potansiyelinin değerlendirilmesi
Evaluation of liquefaction potential of salihli (Manisa) city center
ERCAN OYAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
İnşaat MühendisliğiManisa Celal Bayar Üniversitesiİnşaat Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. YUSUF ERZİN
- İklim değişikliğinde kentsel hasar görebilirlik: İstanbul- Bağcılar örneği
Urban damage vulnerability in climate change: İstanbul- Bağcılar
KÜBRA ALTINTAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Şehircilik ve Bölge Planlamaİstanbul Teknik ÜniversitesiAfet ve Acil Durum Yönetimi Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
DR. ÖĞR. ÜYESİ CEYHAN KAHYA