İşlevsiz tanrı tipolojisi bağlamında cahiliye dönemi Arap dini ve Orta Asya şaman geleneğinin karşılaştırılması
A comparative study of the religion of the jahiliyyah period and the Cenrtal Asian shamanic tradition within the framework of the typology of the functionally withdrawn god
- Tez No: 1008846
- Danışmanlar: PROF. DR. ŞİNASİ GÜNDÜZ
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, deus otiosus tipolojisinin tamamen pasif, işlevsiz ve kültsüz olduğuna dair temel yargıların, Cahiliye Dönemi Arap dini ve Orta Asya Şaman geleneği ekseninde yapılan tarihsel karşılaştırmada yeterli olmadığını elde edilen bulgularla ortaya koymayı hedeflemiştir. Yüce varlık teorisine dair yapılan yorumlar ele alınarak deus otiosus tipolojisi bağlamında kavramsal bir tanımlama yapılmıştır. Bu tipolojinin özellikleri belirlendikten sonra yapılan yorumlar değerlendirilerek analitik perspektif ile Cahiliye Dönemi Arap dini ve Orta Asya Şaman geleneği kapsamında yeni bir karşılaştırma sunulmuştur. Dolayısıyla Kur'an'ın muhatap aldığı cahiliye dönemi Arap topluluğu ile Orta Asya halklarının belirli kısmındaki şaman geleneklerinin yüce tanrı inancıyla sınırlandırılan bu çalışmada, tanrıların ya da tanrısal varlıkların teolojik, kozmolojik ve metafizik bağlamlarının yanı sıra bireylerin, bu varlıklarla ilişkilerindeki ritüelistik davranışları esas alınarak benzerlikleri ve farklılıkları deus otiosus tipolojisi ekseninde açıklanmaya çalışılmıştır. Bu karşılaştırılma yapılırken de tarihsel-etnografik kaynaklar ve klasik eserler birincil kaynaklar olarak, modern literatür ise çoğunlukla ikincil kaynaklar olarak esas alınmıştır. Karşılaştırmalı dinler tarihi yöntemi ile deus otiosus tipolojisinin çok yönlülüğü fenomenolojik analiz yaklaşımıyla sunulmaya çalışılmıştır. İnceleme sonucunda da Cahiliye Arap dininin yüce tanrısı ile Orta Asya Şaman geleneklerinin Gök Tanrı'sının, ritüel pratiklerden büyük ölçüde geri çekilmiş olsa da tamamen işlevsizleşen ve insan işlerine kayıtsız kalan bir tanrı tipolojisi olmadığı sonucuna varılmıştır. Çalışmanın bu tespiti ile yüce varlık tipolojisine sahip toplulukların sosyokültürel yapılarının inançlarında belirleyici bir rolü olduğu anlaşılmıştır. Dolayısıyla toplumların sosyal ve kültürel zihin yapılarından uzak genellemeci yaklaşımların, deus otiosus tipolojisine sahip inançları tanımlama noktasında yetersiz kaldığı vurgulanmıştır.
Özet (Çeviri)
In this study, interpretations concerning the Supreme Being theory are examined, and a conceptual definition is proposed within the framework of the deus otiosus typology. After identifying the defining characteristics of this typology, existing interpretations are comparatively analyzed, leading to the articulation of the thesis's own interpretative position. Within this framework, a new comparative analysis is presented focusing on two traditions that most closely correspond to this interpretation: the religious structure of the Jāhiliyyah-period Arabs and the Central Asian shamanic tradition. The study aims to demonstrate, on the basis of the findings obtained, that prevailing assumptions which characterize the deus otiosus typology as entirely passive, withdrawn, and lacking cultic significance are insufficient when subjected to a historical comparative analysis grounded in the religious traditions of the Jāhiliyyah-period Arabs and Central Asian shamanism. Accordingly, this research—limited to the belief in a Supreme Deity among the Jāhiliyyah Arab community addressed by the Qurʾān and certain Central Asian societies shaped by shamanic traditions—seeks to elucidate similarities and differences within the deus otiosus typology by taking into account not only the theological, cosmological, and metaphysical dimensions of divine or semi-divine beings, but also the ritual behaviors through which individuals relate to these beings. In conducting this comparison, historical-ethnographic sources and classical works are treated as primary sources, while modern studies are predominantly employed as secondary sources. The research adopts the comparative method in the history of religions, and the multidimensional character of the deus otiosus typology is presented through a phenomenological analytical approach. As a result of the analysis, it is concluded that although the Supreme God of the Jāhiliyyah Arab religion and the Sky God of Central Asian shamanic traditions are largely withdrawn from direct ritual practice, they do not represent a divine typology that is entirely disengaged from cosmological order or human affairs. On the basis of this finding, the study emphasizes that the socio-cultural structures of communities possessing a Supreme Being typology play a decisive role in shaping their religious beliefs. Consequently, it argues that generalized approaches detached from the social and cultural mental frameworks of these societies require revision in order to more adequately account for traditions characterized by the deus otiosus typology.
Benzer Tezler
- Sonsuz sınırsız ayrımının descartes epistemolojisi bağlamında incelenmesi
Analysing the infinite indefinite distinction in the context of descartes epistemology
CEMİL ULUDAĞ
- Gazali ve Levinas felsefelerinde yüzleşme ahlakı
The ethics of the face to face encounter in philosophies of Ghazali and Levinas
ŞENGÜL ÖZDEMİR
Doktora
Türkçe
2021
DinOndokuz Mayıs ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. BURHANETTİN TATAR
- Ana Tanrıça motifleri üzerine plastik yorumlamalar
Plastic interpretations on patterns of Mother Goddesses
BERNA KAYA
Sanatta Yeterlik
Türkçe
2003
Güzel SanatlarHacettepe ÜniversitesiHeykel Ana Sanat Dalı
DOÇ. DR. REFA EMRALİ
- Sekiz seanslık tanıötesi üstbilişsel grup terapisinin klinik olgulardaki etkisi
The effect of an eight-session transdiagnostic metacognitive group therapy on clinical cases
MERVE ÇELİK KORKMAZ
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2025
PsikiyatriSağlık Bilimleri ÜniversitesiRuh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. KADİR ÖZDEL
- Yeme bozukluğunda beden ve görünüşle ilgili öz bilinçli duygular
Body and appearance related self-conscious emotions in eating disorder
FADİME ECEMSU TEKİN
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
PsikolojiTobb Ekonomi ve Teknoloji ÜniversitesiKlinik Psikoloji Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ İLKNUR DİLEKLER ALDEMİR