Söylem analizi bağlamında Türk romanında giriş cümleleri (1923-2000)
Opening sentences in the Turkish novel (1923-2000) from a discourse-analytical perspective
- Tez No: 1008913
- Danışmanlar: DOÇ. DR. BEKİR ŞAKİR KONYALI
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Söylem Analizi, Türk Romanı, Giriş Cümleleri (İncipit), Hermenötik, Metinlerarasılık, Yapı-İlişki-Bağlam Modeli, Edebi söylem, Eleştirel söylem çözümlemesi, Discourse Analysis, Turkish Novel, Opening Sentences (incipit), Hermeneutics, Intertextuality, Structure-Relation-Context Model, Literary discourse, Critical discourse analysis
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ondokuz Mayıs Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, 1923-2000 yılları arasındaki Türk romanının“anlatı eşiği”ve“genetik kodu”olarak kabul edilen giriş cümlelerini (incipit) söylem analizi yöntemleri ışığında çözümlemeyi amaçlamaktadır. Araştırma; edebi metni yalnızca bir kurgu değil ideolojinin, iktidarın ve yazarın ontolojik konumunun dilsel bir inşası olarak ele almaktadır. Bu bağlamda romanın ilk cümlesinin metnin bütününe dair barındırdığı söylemsel potansiyel, makro düzeydeki toplumsal ve siyasal kırılmaların mikro bir yansıması olarak değerlendirilmiştir. Tezin kuramsal zemininde; söylem analizinin kavramsal çerçevesiyle birlikte hermenötik döngü, metinlerarasılık ve“açık yapıt”gibi fenomenler incelenmiştir. Çalışmada önerilen“Yapı, İlişki ve Bağlam”odaklı bütüncül model aracılığıyla giriş cümlelerinin dilbilimsel iskeleti, diğer metinlerle olan ilişkisel ağları ve tarihsel-bağlamsal matrisi arasındaki etkileşim ortaya konmuştur. Araştırmanın analiz evreni, Cumhuriyet'in ilanından milenyuma kadar uzanan süreçte Türk edebiyat kanonunda merkezi konuma sahip 30 temel eserden oluşmaktadır. Bu eserler;“Ulus İnşası ve Anadolu'ya Yöneliş (1923-1940)”,“Toplumsal Kaygı ve Bireysel Derinlik (1940-1950)”,“Köy Enstitüleri ve Demokratikleşme Sancıları (1950-1960)”,“Modernist Arayışlar (1960-1970)”,“Siyasal Travmalar ve Postmodernizmin Ayak Sesleri (1970-1980)”,“İçe Dönüş ve Yeni Kurgular (1980-1990)”ile“Çoğulculuk, Tarih ve Popülerleşme (1990-2000)”gibi tarihsel ve estetik dönemler altında kategorize edilmiştir. Yakup Kadri'den Ahmet Hamdi Tanpınar'a, Oğuz Atay'dan Orhan Pamuk'a uzanan bu geniş yelpazede giriş cümlelerinin metnin“varoluş alanını”nasıl ilan ettiği ve ideolojik eklemlenmeleri nasıl şekillendirdiği saptanmıştır. Beş bölümden oluşan çalışmanın sonunda elde edilen bulgular, Türk romanında giriş cümlelerinin sadece birer başlangıç değil aynı zamanda eserin gerçeklik rejimini ve estetik yetkinliğini tayin eden bir“meta-eylem”niteliği taşıdığını kanıtlamaktadır.
Özet (Çeviri)
This study examines the opening sentences (incipits) of Turkish novels published between 1923 and 2000 from a discourse-analytical perspective, conceptualizing them as the narrative“threshold”and the“genetic code”of the text. The research approaches literary work not merely as a fictional construct, but as a linguistic site in which ideology, power relations, and the author's ontological positioning are discursively constructed. Within this framework, the initial sentence of the novel is interpreted as a micro-level manifestation of macro-level social and political ruptures, as it embodies the discursive potential of the text as a whole. The theoretical foundation of the thesis draws on the conceptual framework of discourse analysis in conjunction with the hermeneutic circle, intertextuality, and the notion of the“open work.”Building on a holistic model proposed in this study, which is organized around“Structure, Relation, and Context”, the current research systematically explores the dynamic interplay between the linguistic configuration of opening sentences, their intertextual connections, and the historical and contextual frameworks in which they are embedded. The analytical corpus of the study comprises 30 canonical novels that occupy a central position in the Turkish literary canon from the proclamation of the Republic to the turn of the millennium. These works are organized into distinct historical and aesthetic phases, including“Nation-Building and the Turn toward Anatolia (1923-1940)”,“Social Concern and Individual Depth (1940-1950)”,“Village Institutes and the Struggles of Democratization (1950-1960)”,“Modernist Explorations (1960-1970)”,“Political Traumas and the Emergence of Postmodernism (1970-1980)”,“Introspective Turn and new Narrative Forms (1980-1990)”, and“Pluralism, History, and Popularization (1990-2000)”. Spanning a wide literary range from Yakup Kadri Karaosmanoğlu and Ahmet Hamdi Tanpınar to Oğuz Atay and Orhan Pamuk, the analysis demonstrates how opening sentences establish the novel's“existential domain”and configure its ideological alignments. The findings of this five-chapter study indicate that opening sentences in the Turkish novel serve not only as initial entry points but also as a“meta-action”through which the text's regime of reality and level of aesthetic authority are established.
Benzer Tezler
- Hasan Ali Toptaş'ın“Sonsuzluğa Nokta”romanında dil bilgisel uzam kodlayıcıları
Grammatical space coders in Hasan Ali Toptaş's“Sonsuzluğa Nokta”novel
HANDE ÜNVER ÖZDOĞAN
Doktora
Türkçe
2022
DilbilimBursa Uludağ ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. KERİME ÜSTÜNOVA
- Nazan Bekiroğlu'nun“Nar Ağacı”adlı romanında bağdaşıklık ve bağdaşıklık ekseninde bir söz varlığı çözümlemesi
Cohesion in Nazan Bekiroğlu's novel named“Nar Ağacı”and anaylses of the vocabulary used within the scope of cohesion
MUZAFFER UZUN
Doktora
Türkçe
2016
Türk Dili ve EdebiyatıKaradeniz Teknik ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ASİYE MEVHİBE COŞAR
- Tanzimat romanı üzerinden bir inceleme: Batılılaşmanın toplumsal tezahürleri
An examination on the Tanzimat novel: The social manners of Westernization
ZEYNEP SANCAKTUTAN
Doktora
Türkçe
2022
SosyolojiAnkara Hacı Bayram Veli ÜniversitesiSosyoloji Ana Bilim Dalı
PROF. DR. TEVFİK ERDEM
- Uluslaşma süreci Türk romanında (1935-1942) İslam algısı
The perception of Islam in Turkish novel of nation building process (1935-1942)
GÜLBAHAR ÖZTİNAR
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Türk Dili ve EdebiyatıAkdeniz ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. BEDİA KOÇAKOĞLU
- Tip ve söylem açısından Kemalist ideolojinin cumhuriyet dönemi Türk romanına yansıması
Reflection of Kemalist ideology in the Turkish novel of the republican era in terms of type and discourse
LATİF AKKAYA
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Türk Dili ve EdebiyatıOrdu ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ SALİH OKUMUŞ