İslam hukukunda anlaşmazlığı önleme ilkesi
The principle of preventing conflict in Islamic law
- Tez No: 1008979
- Danışmanlar: PROF. DR. OSMAN ŞAHİN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ondokuz Mayıs Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, İslam hukukunda anlaşmazlığı (nizâ) önleme olgusunun yerini ve önemini tespit etmeyi, onu hukuk sisteminin bütününe nüfuz eden genel ve şemsiye bir ilke olarak temellendirerek fıkhın farklı alanlarındaki yansımalarını sistematik bir bütünlük içinde ortaya koymayı amaçlamaktadır. Klasik İslam hukuk literatüründe anlaşmazlık meselesi çoğunlukla borçlar hukuku ekseninde, akitlerin sıhhat şartları çerçevesinde ve özellikle cehalet ile garar kavramları bağlamında ele alınmış; ancak anlaşmazlığı önleme olgusunun müstakil ve kapsamlı bir teori olarak incelenmediği görülmüştür. Bu tez, söz konusu boşluğu doldurmayı hedeflemektedir. Çalışmada, hukukun adaleti tesis etme, hukukî emniyeti sağlama ve toplumsal ihtiyaçları karşılama gibi temel işlevlerinin anlaşmazlık durumlarında nasıl zedelendiği ortaya konulmuş; bu bağlamda anlaşmazlığı önlemenin yalnızca bir sonuç ya da hikmet değil, hukuk üretim sürecinde gözetilen asli bir illet ve gaye olduğu savunulmuştur. Araştırmada nitel ve anlam odaklı bir yöntem benimsenmiş, klasik fıkıh kaynakları tümevarımcı ve yorumlayıcı bir perspektifle analiz edilerek dağınık hükümlerin aslında bütüncül bir nizâ teorisi etrafında birleştiği gösterilmiştir. Araştırmanın ayırt edici yönü kişiler, aile, eşya, borçlar, miras ve ceza hukuku gibi farklı alanlarda ortaya çıkabilecek anlaşmazlık sebeplerini sistematik bir tasnife tabi tutması ve bu uyuşmazlıkları henüz ortaya çıkmadan önlemeye yönelik geliştirilen fıkhî araçları bütüncül bir çerçevede ele almasıdır. Ayrıca klasik literatürde dağınık halde bulunan ancak müstakil bir teori altında değerlendirilmeyen ama mahiyet itibarıyla anlaşmazlığı önleme ilkesine dâhil edilebilecek hususlar da incelenmiştir. Furû fıkıh merkezli bir karakter taşıyan bu çalışma, nasslar, sahabe uygulamaları ve icmâ gibi naklî delillerin yanı sıra maslahat, istihsan, sedd-i zerâyi, örf ve kavâid-i fıkhiyye çerçevesinde anlaşmazlığı önleme ilkesinin usûlî arka planını da ortaya koymaktadır. Bu çalışmada İslam hukukunun yalnızca ortaya çıkan uyuşmazlıkları çözen bir sistem olmadığı; aksine şekil şartları, belirlilik esasları ve ispat kurallarıyla hukukî emniyeti sağlayan, uyuşmazlıkları daha doğmadan önleyen düzenleyici bir yapıya da sahip olduğu gösterilmiştir. Sonuç olarak, anlaşmazlığı önleme ilkesinin fıkhî meselelerin değerlendirilmesinde işlevsel bir parametre ve kurucu bir üst değer olarak kabul edilmesinin, hem klasik fıkhın iç tutarlılığını pekiştireceği hem de günümüzün karmaşık hukuk problemlerine çözüm üretme kapasitesini güçlendireceği sonucuna ulaşılmıştır.
Özet (Çeviri)
This study aims to identify the role and significance of the principle of preventing disputes (nizâ) in Islamic law, establishing it as a general and overarching principle that permeates the entire legal system, and systematically presenting its manifestations across different branches of fiqh. In classical Islamic legal literature, the issue of disputes has generally been addressed within the framework of obligations (mu'âhada) law, the validity conditions of contracts, and particularly through the concepts of ignorance (jahl) and uncertainty (garar); however, the phenomenon of preventing disputes has not been examined as an independent and comprehensive theory. This thesis seeks to fill that gap. The study demonstrates how the fundamental functions of law—establishing justice, ensuring legal security, and meeting social needs—can be undermined in cases of dispute, arguing that preventing disputes should be regarded not merely as a consequence or prudential measure, but as a core rationale and objective that must be considered in the process of law-making. A qualitative and meaning-focused methodology has been adopted, analyzing classical fiqh sources from an inductive and interpretative perspective, revealing that scattered rulings actually cohere around a comprehensive theory of nizâ. A distinguishing feature of this research is its systematic classification of the causes of potential disputes across various domains—personal law, family law, obligations, property law, inheritance, and criminal law—and its holistic examination of the fiqh instruments developed to prevent such disputes before they arise. Moreover, aspects that are dispersed in classical literature and not evaluated under an independent theory, yet fall within the essence of the principle of preventing disputes, have also been examined. While the study is centered on furû' fiqh, it also elucidates the methodological foundations of the principle of dispute prevention through textual evidence (nass), ijmâ' and rational proofs, including maslahah, istihsân, sadd al-zarâ'i, 'urf and qawâ'id al-fiqhiyya. The research demonstrates that Islamic law is not merely a system that resolves disputes once they arise; rather, it is a regulatory structure that ensures legal security and prevents conflicts at their source through formal requirements, principles of certainty, and rules of evidence. In conclusion, recognizing the principle of preventing disputes as a functional parameter and foundational value in the evaluation of fiqh issues strengthens the internal consistency of classical jurisprudence and enhances its capacity to provide solutions to complex contemporary legal problems.
Benzer Tezler
- İslâm borçlar hukukunda niza
Nizā' (disagreement) in in Islamic law of contracts
ALİ HAYDAR BÖLÜKBAŞ
Doktora
Türkçe
2020
DinRecep Tayyip Erdoğan ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ALİ KUMAŞ
- İslam Ceza Hukukunda ölüm cezası ve infaz usulleri
Capital punisment and methods of the retaliation in İslamic CRiminal Law
MEHMET KÖROĞLU
- Osmanlı Devleti'nde kiliselerin tamir ve inşası: 1839-1856
Repearing and Building of churches in the Ottoman State: 1839-1856
SÜHEYL ALEMDAR
- İslam Hukukunda mali konularla ilgili sulh anlaşması (Akitler çerçevesinde)
Magistrate aggrement on financial issues of Islamic Law
HASAN ELLEK
- İslam hukukunda tahkim
Arbitration in Islamic law
HAYRUNNİSA SOYSAL
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Hukukİstanbul Medipol ÜniversitesiÖzel Hukuk Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET AKİF AYDIN