Tasarım yazınında kavramsal yapının terminoloji temelli dönemsel analizi
Period based terminology driven analysis of the conceptual structure in design literature
- Tez No: 1009321
- Danışmanlar: PROF. DR. SERKAN GÜNEŞ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Endüstri Ürünleri Tasarımı, Industrial Design
- Anahtar Kelimeler: Bibliyometrik çözümleme, Endüstriyel tasarım, Kavram ağı, Kavramlar, Koselleck, Reinhart, Mesleki terimler, Terimler, Terminoloji, Bibliometric analysis, Industrial design, Concept network, Concepts, Koselleck, Reinhart, Terms
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Gazi Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Endüstriyel Tasarım Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Endüstriyel Tasarım Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Her disiplinin kendine özgü bir dili vardır ve bu dil, o disiplinin bilgi üretim biçimini, değer sistemini ve epistemolojik yapısını yansıtır. Kavramlar yalnızca iletişim araçları değil, aynı zamanda bir alanın entelektüel tarihinin, paradigmatik dönüşümlerinin ve gelecek yönelimlerinin taşıyıcılarıdır. Tasarım araştırmaları alanı, disiplinlerarası yapısı nedeniyle kavramlarının önemli bir bölümünü psikoloji, sosyoloji, mühendislik ve işletme gibi komşu disiplinlerden almaktadır. Bu geçirgenlik, alanda kavramsal belirsizliğe yol açmakta; aynı terimler farklı anlamlarda kullanılırken, farklı terimler benzer olgulara işaret etmektedir. Söz konusu kavramsal karmaşa, alanın ortak bir söylem geliştirmesini ve sınırlarını tanımlamasını güçleştirmektedir. Bu çalışma, tasarım araştırmaları alanının terminolojik yapısının 1979-2025 yılları arasındaki tarihsel dönüşümünü inceleyerek, kavramsal değişimlerin ardındaki epistemolojik dinamikleri ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmanın kuramsal çerçevesini Reinhart Koselleck'in kavramlar tarihi (Begriffsgeschichte) yaklaşımı oluşturmaktadır. Koselleck'in kavramları hem tarihsel deneyimlerin göstergeleri hem de geleceğe yönelik eylemlerin faktörleri olarak kavramsallaştırması, terminolojik değişimleri salt dilsel birimler olarak değil, toplumsal ve entelektüel dönüşümlerin aktif taşıyıcıları olarak yorumlamaya olanak tanımaktadır. Web of Science ve Scopus veritabanlarında indekslenen 23 hakemli dergide yayımlanan 11.171 makalenin 18.744 anahtar kelimesi üzerinden gerçekleştirilen bibliyometrik analiz, alanın dört belirgin dönemsel evreden geçtiğini ortaya koymaktadır. İlk dönemde (1979-1995) computer-aided design ve engineering design gibi mühendislik odaklı kavramların egemenliği, ikinci dönemde (1996-2009) design process ve design cognition kavramlarının yükselişiyle bilişsel bir dönüşüme, üçüncü dönemde (2010-2016) design thinking ve sustainability kavramlarının belirginleşmesiyle toplumsal sorumluluk odaklı bir genişlemeye evrilmiştir. Son dönemde (2017-2025) ise co-design ve participatory design kavramlarının merkeze yerleşmesi, tasarımın bireysel bir yaratıcı eylem olmaktan çıkıp kolektif bir pratik olarak yeniden kavramsallaştırıldığını göstermektedir. Design process ve creativity kavramlarının tüm dönemlerde merkezi konumlarını sürdürmesi, bu kavramların alanın epistemolojik çekirdeğini oluşturduğuna işaret etmektedir. Sonuçlar, terminolojinin disipliner bilgi üretiminin kurucu bir öğesi olduğunu ortaya koyarken, Koselleck'in kavramsal tarih yaklaşımını bibliyometrik analizle bütünleştiren metodolojik bir çerçeve sunmaktadır.
Özet (Çeviri)
Every discipline possesses its own language, and this language reflects the discipline's mode of knowledge production, value system, and epistemological structure. Concepts are not merely communication tools but also carriers of a field's intellectual history, paradigmatic transformations, and future orientations. Due to its interdisciplinary nature, design research derives a significant portion of its concepts from neighboring disciplines such as psychology, sociology, engineering, and business. This permeability leads to conceptual ambiguity within the field: the same terms are used with different meanings while different terms refer to similar phenomena. Such conceptual complexity hinders the field's ability to develop a shared discourse and define its boundaries. This study aims to examine the historical transformation of design research's terminological structure between 1979 and 2025, revealing the epistemological dynamics underlying conceptual changes. The theoretical framework is grounded in Reinhart Koselleck's conceptual history (Begriffsgeschichte) approach. Koselleck's conceptualization of concepts as both indicators of historical experience and factors shaping future action enables the interpretation of terminological changes not as mere linguistic units but as active carriers of social and intellectual transformations. Bibliometric analysis of 18.744 keywords from 11.171 articles published in 23 peer-reviewed journals indexed in Web of Science and Scopus reveals that the field has progressed through four distinct phases. The dominance of engineering-focused concepts such as computer-aided design and engineering design in the first period (1979-1995) evolved into a cognitive transformation with the rise of design process and design cognition in the second period (1996-2009), followed by a socially responsible expansion marked by the emergence of design thinking and sustainability in the third period (2010-2016). In the final period (2017-2025), the centralization of co-design and participatory design demonstrates that design has been reconceptualized from an individual creative act to a collective practice. The persistence of design process and creativity as central concepts throughout all periods indicates that these concepts constitute the epistemological core of the field. The findings reveal that terminology is a constitutive element of disciplinary knowledge production while offering a methodological framework that integrates Koselleck's conceptual history approach with bibliometric analysis.
Benzer Tezler
- Tipografinin mekânsal entegrasyona kattığı post-modernist yaklaşımlar
Post-modernist approaches that typography added to spatial integration
AKİF ŞAHİN
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
MimarlıkFatih Sultan Mehmet Vakıf ÜniversitesiGrafik Tasarımı Ana Sanat Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ SALİH DENLİ
- Mimari tasarım eğitiminde stüdyo kültürü araştırması: Öğrenen-merkezli ortamın yansımaları
Studio culture in architectural design education: Reflections of learner-centered environment
CEMİLE SANEM ERSİNE MASATLIOĞLU
Doktora
Türkçe
2018
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. NURBİN PAKER KAHVECİOĞLU
- Fontun evrimi: Günümüz eğitim sisteminde yeni nesil değişken font teknolojisinin öğrencilerin öğrenme, dikkat ve okuma algısı üzerindeki etkisi
Evolutıon of font: The effect of new generation varıable font technology on learning, attention and reading perception of students in today's education system
FATİH ŞAHİNOĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Güzel SanatlarGiresun ÜniversitesiSanat ve Tasarım Ana Sanat Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ SEDA NUR ATASOY
- Modern yerleşı̇mlerde“sürdürülebı̇lı̇r komşuluk”; Kadıköy, Moda
“Sustainable neighborhoood”in modern settlements: Kadıköy, Moda
EYLEM KESKİN
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
MimarlıkMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AHMET TERCAN
- Supply chain reengineering and application to an industrial company
Tedarik zinciri yeniden yapılandırma ve bir sanayi şirketi uygulaması
ZEHRA DENİZ TURHAN
Doktora
İngilizce
2010
Endüstri ve Endüstri MühendisliğiMarmara ÜniversitesiMühendislik Yönetimi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ÖZALP VAYVAY