Türk minyatür sanatında ejderha figürü
The dragon figure in Turkish miniature art
- Tez No: 1009599
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ ASLIHAN TURAN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Güzel Sanatlar, Fine Arts
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: İngilizce
- Üniversite: Sinop Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Birleşik Sanatlar Ana Sanat Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Türk minyatür sanatında yer alan ejderha figürü, Orta Asya'dan günümüze uzanan geniş bir zaman diliminde kültürel, estetik ve anlamsal açıdan önemli bir dönüşüm geçirmiştir. Minyatür, Türk kültür tarihinde hem edebî metinlerin daha akıcı anlatılması hem de tarihî olayların belgelenmesinde kritik bir rol üstlenmiştir. Uygur duvar resimlerinden Selçuklu kitap sanatlarına ve Osmanlı saray nakkaşhanelerine uzanan süreçte ejderha figürü, teknik, üslup ve ikonografik açıdan özgün bir kimlik kazanmıştır. Orta Asya kökenli Türk mitolojik mirasının temel öğelerinden biri olan ejderha, su, bereket, koruyuculuk ve kozmik güç gibi anlamlarıyla yüce bir varlık olarak kabul edilmiştir. Bu çalışmada ejderha figürü, Selçuklu minyatürlerinde daha çok fantastik ve kozmik bir varlık olarak betimlenirken, Osmanlı döneminde özellikle Şehnâme resimlemelerinde kahramanlık ve mücadele sahnelerinin temel unsurlarından biri hâline gelişi ele alınmıştır. 16. yüzyıldan itibaren figürün dekoratif ve stilize kullanımları araştırılmış; rumi, bitkisel motifler ve bulut tasvirleriyle bütünleşerek estetik bir öğeye dönüşümü incelenmiştir. Ejderha figürlerinin bükümlü, yılanvari gövdeleri, açık ağızları, sivri dişleri ve pençeleri gibi ortak biçimsel özellikler taşıdığı, ancak bu özelliklerin dönemin estetik anlayışına ve konusuna göre farklılıkları gösterdiği tespit edilmiştir. Türk Minyatür Sanatı içerisinde, geleneksel imge olan ejderha figürünün günümüz minyatür sanatçıları tarafından nasıl bir bireysel metafora dönüştüğü ve dijitalleşen sanat ortamındaki yeni görsel karşılıkları saptanmıştır. Nitel araştırma yöntemlerinden ikonografik analiz ve karşılaştırmalı üslup analizi metodolojisinin kullanıldığı bu çalışma; ejderha figürünün Türk sanatında statik bir motif değil, sürekli değişen ve kültürel sürekliliği sağlayan dinamik bir gösterge olduğunu ortaya koymaktadır. Bu bağlamda ejderha figürü, Türk minyatür sanatı içerisinde statik bir figür olmaktan ziyade farklı dinamik ve güçlü kültürel bir gösterge olduğunu kanıtlamayı amaçlamış, sanatının doğu ve batı kültürel etkilerini sentezleme gücünü yansıtan önemli bir figür olarak değerlendirilmiştir. Günümüzde bu figürün çağdaş sanat pratikleriyle yeniden yorumlanması, kültürel sürekliliğin ve mitolojik mirasın güncel sanatla ilişkilendirilmesi açısından literatüre önemli bir katkı sağlamaktadır.
Özet (Çeviri)
The dragon figure in Turkish miniature art has undergone a significant cultural, aesthetic, and semantic transformation over a vast period extending from Central Asia to the present day. Miniature painting has played a critical role in Turkish cultural history, both in the more fluid narration of literary texts and in the documentation of historical events. From Uyghur wall paintings to Seljuk book art and Ottoman court painting workshops, the dragon figure has acquired a unique identity in terms of technique, style, and iconography. As one of the fundamental elements of the Central Asian-originated Turkish mythological heritage, the dragon has been regarded as a supreme being, symbolizing water, fertility, protection, and cosmic power. This study examines how the dragon figure, depicted primarily as a fantastic and cosmic being in Seljuk miniatures, became a central element in heroic and combat scenes, particularly in the illustrations of the Shahnameh during the Ottoman period. The decorative and stylized uses of the figure from the 16th century onwards are investigated; Rumi's style, integrated with plant motifs and cloud depictions, has been examined as a transformation into an aesthetic element. It has been determined that dragon figures share common formal characteristics such as their twisted, serpentine bodies, open mouths, sharp teeth, and claws, but these characteristics show differences according to the aesthetic understanding and subject matter of the period. Within Turkish Miniature Art, this study identifies how the dragon figure, a traditional image, has been transformed into an individual metaphor by contemporary miniature artists and how it has found new visual equivalents in the digitalized art environment. Using iconographic analysis and comparative stylistic analysis methodologies from qualitative research methods, this study reveals that the dragon figure is not a static motif in Turkish art, but a dynamic indicator that constantly changes and ensures cultural continuity. In this context, the study aims to prove that the dragon figure is not a static figure within Turkish miniature art, but rather a different, dynamic, and powerful cultural indicator, and is considered an important figure reflecting the art's ability to synthesize Eastern and Western cultural influences. Today, the reinterpretation of this figure through contemporary art practices makes a significant contribution to the literature in terms of relating cultural continuity and mythological heritage to contemporary art.
Benzer Tezler
- Türk halı sanatında yer alan ejder motifinin çağdaş bir yorumla tekstillerde kullanılması
Usage of dragon motif, which is a part of Turkish carpet art, with contemporary interpretation in textiles
MURAT ATUKEREN
Sanatta Yeterlik
Türkçe
2014
Güzel SanatlarHaliç ÜniversitesiTekstil ve Moda Tasarımı Ana Sanat Dalı
PROF. DR. ESİN SARIOĞLU
- Ulusal ve uluslararası müze ve kütüphanelerdeki seçili eserlerde bulunan ejderha motifinin incelenmesi ve yorumlanması
Analysis and interpretation of dragon motifs found in selected works in national and international museums an libraries
HACER BİNGÖL
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Güzel SanatlarMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiGeleneksel Türk Sanatları Ana Sanat Dalı
PROF. DR. MÜNEVVER ÜÇER
- Türk minyatür sanatında hikâyeleri görselleştirme geleneği ve Ömer Seyfettin hikâyelerinin resimlenmesi
Tradition of visualizing stories in Turkish miniatur art and illustration of Omer Seyfettin' stories
ESRA MERCAN
Sanatta Yeterlik
Türkçe
2020
Güzel SanatlarSüleyman Demirel ÜniversitesiSanat ve Tasarım Ana Sanat Dalı
PROF. DR. BAHATTİN YAMAN
- Türk minyatür sanatında kutsalın rengi: Siyer-i Nebî ve Ahvâl-i Kıyâmet örnekleri
The Color of Sacred in Turkish Miniature Art: Siyer-i Nebî and Ahvâl-i Kıyâmet examples
YAĞMUR YÜCE
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Sanat TarihiOndokuz Mayıs ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. KEMAL ÖZKURT